جهتگیری رسانهای: آیینهای از دیدگاه سازنده
جهتگیری چیست و چگونه عمل میکند؟
جهتگیری در رسانه به معنای گرایش یا جانبداری در ارائه اطلاعات است. این اتفاق معمولاً عمدی نیست؛ بلکه نتیجه طبیعی نگاه، تجربیات و فرهنگ سازنده اثر است. درست مانند زمانی که دو دانشآموز از یک اتفاق یکسان در مدرسه دو گزارش متفاوت مینویسند. هر کدام بخشهایی را پررنگتر میکنند که به نظرش مهمتر است یا از زاویهای به ماجرا نگاه میکند که خودش دیده است.
جهتگیری در رسانه از مسیرهای مختلفی خودش را نشان میدهد. در جدول زیر، برخی از اصلیترین راههای بروز آن همراه با مثالهای ساده آورده شده است:
| روش جهتگیری | توضیح | مثال ملموس |
|---|---|---|
| انتخاب و حذف | تصمیم درباره اینکه چه چیزی را نشان دهیم و چه چیزی را نادیده بگیریم. | پوشش خبری یک بازی فوتبال: یک شبکه فقط روی گلهای تیم محبوبش تمرکز میکند و خطاهای آن تیم را نادیده میگیرد. |
| قاببندی2 | تصمیم درباره اینکه رویداد را چگونه و از چه زاویهای تعریف کنیم. | اعتراضات دانشآموزی: یک گزارش آن را «درخواست برای بهبود شرایط» قاببندی میکند و گزارش دیگر آن را «اغتشاش و بینظمی» نشان میدهد. |
| زبان و کلمههای انتخابی | استفاده از کلمات خاص برای ایجاد بار احساسی مثبت یا منفی. | توضیح یک عمل نظامی: «عملیات قهرمانانه» در مقابل «حمله خشونتبار». هر دو به یک رویداد اشاره دارند اما احساس کاملاً متفاوتی ایجاد میکنند. |
| ترتیب و اولویتبندی | تصمیم درباره اینکه کدام خبر اول پخش شود یا در صفحه اول باشد. | در یک سایت خبری، خبر «افتتاح یک پارک جدید» ممکن است تیتر اول باشد، اما در سایت دیگر همان روز، خبر «افزایش قیمت بلیط اتوبوس» در صدر اخبار قرار گیرد. |
| منابع اطلاعاتی | انتخاب اینکه از چه کسی یا گروهی نقلقول کنیم یا مصاحبه کنیم. | برای گزارش درباره یک تغییر درسی، یک رسانه فقط با مسئولان آموزش و پرورش مصاحبه میکند و رسانه دیگر، نظر دانشآموزان و معلمان را هم میپرسد. |
چگونه ارزشهای سازنده در رسانه منعکس میشود؟
ارزشها، اصول و باورهای عمیقی هستند که برای یک فرد یا گروه مهماند. یک تولیدکننده فیلم که به برابری جنسیتی3 اعتقاد دارد، به احتمال زیاد در فیلمهایش شخصیتهای زن قوی و مستقل خلق میکند. یک خبرنگار که ملیگرایی برایش ارزش بالایی دارد، اخبار مربوط به موفقیتهای ملی را با شکوه و گستردگی بیشتر و با لحن افتخارآمیز پوشش میدهد.
مثال سادهتر: دو کانال اینستاگرامی مختلف را در نظر بگیرید که هر دو درباره «زندگی سالم» محتوا تولید میکنند. اگر صاحب کانال اول به سلامتی جسمانی و ظاهر فیزیکی اهمیت زیادی بدهد، محتوایش پر است از عکسهای بدنهای عضلانی و رژیمهای سخت ورزشی. اما اگر صاحب کانال دوم، آرامش درونی و سلامت روان را ارزش بداند، بیشتر درباره مدیتیشن، کتابخوانی و تعادل در زندگی صحبت میکند. هر دو ادعا میکنند درباره «سلامتی» حرف میزنند، اما ارزشهای متفاوت سازندگان، محتوای کاملاً متفاوتی تولید کرده است.
یک آزمایش عملی: تحلیل پستهای شبکهاجتماعی
بیایید آموختههای خود را در یک مثال عملی از زندگی روزمره به کار ببریم. به پستهای دو اینفلوئنسر5 محبوب در شبکههای اجتماعی درباره یک «جشنواره موسیقی» نگاه کنید.
اینفلوئنسر الف که خودش نوازنده است و به هنر اصیل موسیقی ایرانی علاقه دارد، چنین پستی میگذارد: «امشب در جشنواره X، نوای دلنشین سازهای اصیل ایرانی فضای سالن را آکنده کرده بود. حرکات موزون هنرمندان محلی، یادگار فرهنگ غنی سرزمینمان را زنده کرد.» او از کلماتی مثل «اصیل»، «غنی» و «یادگار فرهنگ» استفاده کرده که نشاندهنده ارزشگذاری او بر سنت و هویت ملی است.
اینفلوئنسر ب که یک جوان شاد و علاقهمند به موسیقی الکترونیک و هیجان است، از همان جشنواره چنین استوری6 میگذارد: «چه پارتی با حالی! ? انرژی جمع بینظیر بود. دیجی آخرش همه رو به هوا پرت کرد!» کلمات کلیدی او «پارتی»، «انرژی» و «هیجان» است که نشان میدهد او در جستجوی لحظات شاد و تجربههای پرتحرک است.
هر دو گزارش از یک واقعیت (برگزار شدن جشنواره) میآیند، اما دو واقعیتنمایی کاملاً متفاوت ارائه میدهند. این تفاوت، دقیقاً ناشی از جهتگیری و ارزشهای متفاوت آن دو تولیدکننده محتواست.
سؤالات متداول و اشتباهات رایج
تقریباً بله. چون رسانه توسط انسانها ساخته میشود و هر انسانی دیدگاه، تجربه و ارزشهای خاص خود را دارد. حتی انتخاب یک عکس به جای عکس دیگر، نوعی جهتگیری است. رسانه «کاملاً بیطرف» مانند یک انسان «کاملاً بیعاطفه» تقریباً غیرممکن است. هدف ما به عنوان مخاطب هوشمند، تشخیص این جهتگیریها است، نه تصور وجود دنیایی کاملاً عینی.
کلید کار، تکمنبعی نبودن است. برای یک موضوع مهم، گزارشهای چند رسانه مختلف با زمینههای فکری متفاوت را بخوانید و ببینید. این کار مانند نگاه کردن به یک شی از زوایای مختلف است. همچنین، همیشه از خود بپرسید: «چه کسی این را ساخته؟»، «چه هدفی ممکن است داشته باشد؟» و «چه چیزی را بیان نکرده است؟». این پرسشها پایه سواد رسانهای7 هستند.
این باور نادرست است. جهتگیری در همه انواع محتوا، از جمله تبلیغات (ارزشگذاری روی ثروت و زیبایی)، سریالهای تلویزیونی (نحوه نمایش نقش زن و مرد در خانواده) و حتی برنامههای آشپزی (تأکید بر غذای محلی در مقابل فستفودهای خارجی) وجود دارد. هر پیامی، جهانبینی سازنده خود را منتقل میکند.
پاورقی
1ارزشها (Values): باورها و اصولی که برای یک فرد یا گروه، مهم و راهنما هستند. معادل انگلیسی: Values.
2قاببندی (Framing): روش ارائه یک موضوع یا رویداد به گونهای که بر درک خاصی از آن تأکید شود. معادل انگلیسی: Framing.
3برابری جنسیتی (Gender Equality): باور به حقوق، مسئولیتها و فرصتهای یکسان برای زنان و مردان. معادل انگلیسی: Gender Equality.
4تفکر انتقادی (Critical Thinking): توانایی تحلیل و ارزیابی اطلاعات به شیوهای منطقی و بدون تعصب. معادل انگلیسی: Critical Thinking.
5اینفلوئنسر (Influencer): فردی که در شبکههای اجتماعی دارای دنبالکننده زیاد است و میتواند بر عقاید یا رفتار دیگران تأثیر بگذارد. معادل انگلیسی: Influencer.
6استوری (Story): محتوای تصویری یا ویدیویی در شبکههای اجتماعی که معمولاً پس از ۲۴ ساعت حذف میشود. معادل انگلیسی: Story.
7سواد رسانهای (Media Literacy): توانایی دسترسی، تحلیل، ارزیابی و تولید محتوا در اشکال مختلف رسانهای. معادل انگلیسی: Media Literacy.
