بیطرفی رسانهای: رویایی دستنیافتنی؟
بیطرفی چیست و چرا مهم است؟
بیطرفی در رسانه مانند یک داور بیطرف در یک مسابقهٔ فوتبال است. داور نباید به نفع یکی از تیمها سوت بزند. رسانه هم باید مانند آن داور عمل کند و خبر را بدون جانبداری از فرد، گروه یا ایدهای خاص به مردم برساند. اهمیت این موضوع در این است که شهروندان برای تصمیمگیریهای درست (مثل انتخابات) به اطلاعات درست و بیطرف نیاز دارند.
سوگیریهای پنهان: موانع بزرگ بیطرفی
اغلب، جهتگیری در رسانه عمدی و آشکار نیست. بلکه عوامل پنهان و ناخودآگاهی وجود دارند که مثل یک عینک رنگی، واقعیت را برای خبرنگار و رسانه تغییر میدهند. درک این عوامل کلید شناخت خبر غیربیطرفانه است.
| نوع سوگیری | توضیح | مثال ملموس |
|---|---|---|
| سوگیری در گزینش۳ | انتخاب تنها برخی از اخبار و نادیده گرفتن بقیه. | دو شبکهٔ خبری را در نظر بگیرید. شبکهٔ الف فقط اخبار موفقیتهای تیم ملی فوتبال را پوشش میدهد و شکستها را نادیده میگیرد. شبکهٔ ب برعکس عمل میکند. هر دو گزینش کردهاند و تصویر ناقصی ارائه دادهاند. |
| سوگیری در چارچوببندی۴ | نحوهٔ ارائه و قالببندی یک خبر. | افزایش ۵٪ قیمت بنزین را میتوان اینگونه عنوان کرد: "شوک جدید به جیب مردم!" یا اینگونه: "اقدام ضروری برای بهبود خدمات حملونقل عمومی". هر عنوان، ذهن مخاطب را به سمتی متفاوت میبرد. |
| سوگیری کلامی | انتخاب کلمات با بار معنایی مثبت یا منفی. | واژههای "شهید"، "تروریست"، "مبارز"، "شورشی" برای توصیف یک فرد. انتخاب هرکدام، قضاوت و جهتگیری را منتقل میکند. |
| سوگیری مالکیت و منافع | وابستگی مالی یا ایدئولوژیک رسانه به نهادهای قدرتمند. | یک شبکهٔ تلویزیونی که متعلق به یک کارخانهدار بزرگ است، بعید است خبر آلودگی کارخانههای آن صنعت را به طور کامل و منصفانه پوشش دهد. این یک تعارض منافع واضح است. |
یک تمرین عملی: تحلیل خبری مانند دانشآموز دهمی
فرض کنید در خبری دربارهٔ یک تجمع دانشآموزی میخوانیم: "تعدادی از دانشآموزان با تجمع در مقابل ادارهٔ آموزش و پرورش، خواستار تغییراتی در سیستم امتحانات شدند." حالا بیایید این خبر ساده را با معیارهای بیطرفی تحلیل کنیم:
۱. چه کسی گفته؟ آیا منبع خبر یک خبرگزاری دولتی است، یک رسانهٔ مستقل یا یک شبکهٔ اجتماعی؟ هرکدام ممکن است نگاه متفاوتی داشته باشند.
۲. چه چیزی گفته نشده؟ آیا به دلایل دانشآموزان اشاره شده؟ آیا نظر مسئولان آموزش و پرورش هم آورده شده؟ اگر فقط نظر یک طرف گفته شود، خبر ناقص است.
۳. از چه کلماتی استفاده شده؟ آیا از واژههای "تعدادی" (کماهمیت) یا "جمع کثیری" (پراهمیت) استفاده شده؟ آیا دانشآموزان "خواستار" شدند یا "توطئه چینی" کردند؟
۴. عکس یا فیلم همراه خبر: آیا فیلم، فقط درگیریهای احتمالی را نشان میدهد یا صحبتهای مسالمتآمیز دانشآموزان را؟ انتخاب قابهای تصویر نیز یک نوع گزینش است.
پرسشهای مهم و اشتباهات رایج
پاسخ: خیر، داشتن نظر و عقیده بد نیست؛ این بخشی از انسان بودن است. مشکل وقتی است که یک رسانه ادعای بیطرفی کند ولی در عمل جهتگیری داشته باشد. این باعث فریب مخاطب و کاهش اعتماد میشود. بهتر است برخی رسانهها صادقانه خطمشی خود را اعلام کنند (مثلاً رسانهای با گرایش محیطزیستی).
پاسخ: بزرگترین اشتباه، اعتماد فوری به اولین منبع خبری است که با عقاید قبلی ما همخوانی دارد. این سوگیری تأییدی۵ نام دارد. مثل وقتی که فقط اخبار شبکهای را میبینیم که همفکر ماست و بقیه را "دروغگو" میدانیم. مخاطب هوشمند، خبر را از منابع مختلف میخواند و سپس قضاوت میکند.
پاسخ: لزوماً خیر. این یک چالش بزرگ است. ممکن است رسانه برای خوشامد آگهیدهنده (مثلاً یک شرکت خوراکی) از پوشش خبری منفی دربارهٔ آن شرکت خودداری کند. راهحل ایدهآل، تنوع در منابع درآمدی (مثل حق اشتراک مردمی) است تا رسانه وابستگی کمتری به یک منبع خاص داشته باشد.
پاورقی
۱جهتگیری (Bias): تمایل به جانبداری از یک دیدگاه، فرد یا گروه، که اغلب به ارائهٔ ناعادلانهٔ اطلاعات منجر میشود.
۲سوگیری ناخودآگاه (Unconscious Bias): تعصبات و ترجیحاتی که خارج از آگاهی و کنترل فرد هستند و بر قضاوت او تأثیر میگذارند.
۳گزینش (Selection/Gatekeeping): فرآیند انتخاب و حذف اخبار توسط دروازهبانان خبر (مانند سردبیران).
۴چارچوببندی (Framing): نحوهٔ ارائه و بستهبندی یک موضوع که بر درک مخاطب از آن تأثیر میگذارد.
۵سوگیری تأییدی (Confirmation Bias): تمایل به جستوجو، تفسیر و به خاطر آوردن اطلاعات به گونهای که باورها و فرضیات از پیش موجود ما را تأیید کند.
