مصرف رسانهای: پنجرهای به سبک زندگی دیجیتال
رسانهها در زندگی ما: از سرگرمی تا آموزش
فکر کنید از وقتی بیدار میشوید تا وقتی میخوابید، چند بار با رسانهها درگیر میشوید؟ شاید اولین کار چک کردن پیامرسانها1 روی تلفن همراه باشد. بعد، در مسیر مدرسه به پادکست2 مورد علاقهتان گوش میدهید. ظهر، ویدیویی آموزشی در آپارات برای تکالیف مدرسه جستجو میکنید و عصر هم با خانواده سریالی را تماشا میکنید. اینها همه مصداقهای مصرف رسانهای هستند. در واقع، رسانهها مثل هوایی شدهاند که تنفس میکنیم؛ همیشه حاضرند.
برای درک بهتر، میتوانیم رسانهها را بر اساس نوع محتوایی که تولید میکنند، در چند گروه کلی جای دهیم:
| نوع رسانه | مثالهای رایج | هدف اصلی مصرف | میانگین زمان روزانه (تخمینی) |
|---|---|---|---|
| رسانههای اجتماعی | اینستاگرام، تلگرام، روبیکا | ارتباط، اطلاعرسانی، سرگرمی | ۱.۵ تا ۳ ساعت |
| محتوای ویدیویی | نماوا، فیلیمو، یوتیوب، آپارات | سرگرمی، آموزش | ۱ تا ۲ ساعت |
| بازیهای دیجیتال | بازیهای آنلاین، موبایلی، کنسولی | سرگرمی، رقابت، اجتماعی شدن | ۰.۵ تا ۲ ساعت |
| اخبار و اطلاعات | وبسایتهای خبری، رادیو، پادکست خبری | آگاهیبخشی، دانشافزایی | ۰.۵ تا ۱ ساعت |
چقدر وقت صرف میکنیم؟ یک حسابوکتاب ساده
برای اینکه بفهمیم مصرف رسانهایمان چقدر است، یک فرمول خیلی ساده وجود دارد. کافی است زمانهایی را که روی هر فعالیت رسانهای میگذارید، با هم جمع کنید. به این صورت:
در این فرمول، $ T $ نماد زمان (Time) است. مثلاً اگر علی روزی ۲ ساعت در اینستاگرام باشد، ۱ ساعت یوتیوب تماشا کند و ۱ ساعت هم بازی کند، مصرف رسانهای روزانه او میشود: $ ۲ + ۱ + ۱ = ۴ $ ساعت.
حالا فرض کنید علی در هفته ۷ روز این روند را تکرار کند. کل مصرف هفتگی او میشود: $ ۴ \times ۷ = ۲۸ $ ساعت. این یعنی حدود یک روز و چهار ساعت کامل از هفته! این عدد به ما نشان میدهد مصرف رسانه چقدر میتواند بخش بزرگی از وقت آزاد ما را پر کند.
الگوی مصرف در خانواده: تفاوت نسلها
مصرف رسانهای در یک خانواده، اغلب یک الگوی جالب را نشان میدهد. معمولاً نوجوانان و جوانان بیشترین وقت را با رسانههای اجتماعی و بازیها سپری میکنند، در حالی که والدین ممکن است بیشتر به سمت اخبار، ویدیوهای آموزشی یا سریالهای تلویزیونی گرایش داشته باشند. این تفاوت، گاهی میتواند به یک شکاف دیجیتالی کوچک در خانواده منجر شود. مثلاً وقتی پدر خانواده اخبار میبیند، نوجوان خانه با هدفون در دنیای بازی غرق است و مادر هم در حال دیدن یک آموزش آشپزی در شبکههای اجتماعی است. به این ترتیب، هر کدام در حباب رسانهای3 خودشان هستند.
اما نقطههای روشنی هم وجود دارد. بسیاری از خانوادهها با هم فیلم تماشا میکنند یا در مورد یک پست اینستاگرامی جالب با هم گفتگو میکنند. اینجا رسانه نقش یک کاتالیزور4 برای گفتوگوی خانوادگی و shared experience (تجربه مشترک) را بازی میکند.
از کلاس آنلاین تا شبکه اجتماعی: مثالهای عینی از اطرافمان
بیایید چند موقعیت واقعی را مرور کنیم:
مثال ۱- درس و رسانه: سارا برای درس زیستشناسی، به جای فقط خواندن کتاب، در یوتیوب به دنبال انیمیشنهای آموزشی در مورد سیستم گردش خون میگردد. این یعنی او از رسانه به عنوان یک ابزار کمکی آموزشی استفاده میکند. مصرف رسانه در اینجا مفید و هدفمند است.
مثال ۲- خطر حواسپرتی: همان سارا هنگام خواندن همان درس، هر پنج دقیقه یکبار نوتیفیکیشن5 تلگرام یا اینستاگرام را چک میکند. این کار تمرکز او را به شدت کاهش میدهد. در این حالت، مصرف رسانه مخرب است زیرا بر عملکرد اصلی (درس خواندن) تأثیر منفی میگذارد.
مثال ۳- خانواده و زمان مشترک: خانواده رحیمی، پنجشنبهها شب را "شب سینما" نامیدهاند. آنها با هم یک فیلم انتخاب میکنند، پاپ کورن درست میکنند و فیلم را تماشا میکنند. بعد از فیلم هم کمی در مورد آن صحبت میکنند. این یک مصرف هدفمند و جمعی رسانه است که به پیوند خانوادگی کمک میکند.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: قطعاً نه. مثل غذا خوردن است. مصرف متعادل و انتخاب مواد خوب (مثلاً یک مستند علمی یا یک پادکست آموزشی) بسیار مفید است. مشکل از جایی شروع میشود که مصرف، بیرویه، غیرفعال و جایگزین فعالیتهای مهمتر مانند مطالعه، ورزش یا معاشرت حضوری شود.
پاسخ: چند راهکار ساده:
۱. از تایمر استفاده کن. برای شبکه اجتماعی ۲۰ دقیقه وقت بگذار و بعد تایمت را تمام کن.
۲. نوتیفیکیشنهای غیرضروری همه برنامهها را خاموش کن.
۳. در زمانهای خاصی مثل موقع غذا یا هنگام انجام تکالیف، گوشی را در حالت "سکوت" یا دور از دسترس قرار بده.
۴. سعی کن بعضی سرگرمیهای غیردیجیتال (مثل کتاب خواندن، نقاشی، ورزش) را دوباره وارد برنامه روزانهات کنی.
پاسخ: بله، به شدت. اگر هر عضو خانواده دائماً درگیر صفحه نمایش خود باشد، گفتوگوی حضوری و درک متقابل کاهش مییابد. برای مقابله، میتوان "زمانهای بدون رسانه" تعریف کرد. مثلاً از ساعت ۷ تا ۹ شب هیچ کس از گوشی یا تبلت برای سرگرمی شخصی استفاده نکند و این وقت به صحبت کردن، بازیهای گروهی یا مطالعه مشترک اختصاص یابد.
پاورقی
1پیامرسانها (Messaging Apps): برنامههای کاربردی روی تلفن همراه یا رایانه برای ارسال و دریافت پیام، مثل واتساپ یا تلگرام.
2پادکست (Podcast): مجموعه فایلهای صوتی که معمولاً به صورت سریالی و در موضوعی خاص منتشر میشوند و کاربر میتواند آنها را دانلود کرده و گوش دهد.
3حباب رسانهای (Media Bubble): وضعیتی که در آن فرد فقط در معرض اطلاعات و دیدگاههایی قرار میگیرد که با عقاید و علایق قبلی او همخوانی دارد و از دیدگاههای مخالف دور میماند.
4کاتالیزور (Catalyst): در اینجا به معنای عاملی که سرعت یا کیفیت یک فرآیند (مثل گفتوگو) را افزایش میدهد.
5نوتیفیکیشن (Notification): آگاهیدهی یا اعلان؛ پیام کوتاهی که از سوی یک برنامه روی صفحه نمایش دستگاه ظاهر میشود تا کاربر را از رویداد جدیدی مطلع کند.
