نادیدهگرفتن تنوع بدنی: حذف یا کمرنگکردن بدنهای متنوع در بازنمایی رسانهای
بازنمایی رسانهای چیست و چرا گاهی تحریف میشود؟
به زبان ساده، بازنمایی1 در رسانه یعنی نحوه نشان دادن افراد، گروهها و پدیدهها. رسانهها مانند یک آینه یا پنجره عمل میکنند، اما این آینه همیشه واقعیت را دقیق و کامل نشان نمیدهد. آنها بخشی از واقعیت را انتخاب و گاهی تفسیر خاصی از آن ارائه میدهند. مشکل وقتی شروع میشود که این انتخابها و تفسیرها تکرار میشوند و به یک کلیشه2 ثابت تبدیل میگردند. مثلاً تکرار مداوم تصویر یک بدن ایدهآلِ لاغر در تبلیغات، به مرور زمان این ذهنیت را ایجاد میکند که فقط این نوع بدن قابل قبول و زیباست.
کلیشههای رایج درباره بدن در رسانههای امروزی
رسانهها، از تلویزیون و سینما گرفته تا اینستاگرام و تبلیغات خیابانی، اغلب از یک دستهبندی محدود و تکراری از بدنها استفاده میکنند. در یک تحقیق درباره محتوای تلویزیونی کودکان در آمریکا مشخص شد که 65% از شخصیتها سفیدپوست بودند و تنها 1% از آنها نشانهای از معلولیت جسمی داشتند، در حالی که در واقعیت 20% از جمعیت با نوعی معلولیت زندگی میکنند. این آمار به وضوح یک شکاف بزرگ تنوع را نشان میدهد.
این کلیشهسازی فقط به قومیت یا توانایی جسمی محدود نمیشود. در شبکههای اجتماعی مثل اینستاگرام نیز الگوهای مشخصی برای نمایش بدن غالب است. تحقیقات نشان میدهد کاربران ایرانی در اینستاگرام عمدتاً بدن خود را در قالب سه تیپ اجتماعی (مانند عکسهای خانوادگی)، نمایشی (تمرکز بر جذابیت ظاهری) و زیباییشناختی (با تأکید بر هنر و زیبایی) به نمایش میگذارند. فشار برای نمایش بدن در چارچوب این الگوها میتواند باعث حذف بدنهایی شود که در این قالبها نمیگنجند.
| حوزه بازنمایی | کلیشه رایج رسانهای | واقعیت متنوع جامعه | تأثیر احتمالی |
|---|---|---|---|
| تبلیغات مد و آرایشی | تمرکز بر اندام لاغر، قدبلند و پوست صاف | وجود انواع تیپهای بدنی، رنگ پوست، جثه و قد | کاهش رضایت از بدن و ایجاد استانداردهای غیرواقعی زیبایی |
| شخصیتهای فیلم و سریال | شخصیت اصلی اغلب بدون معلولیت و دارای ظاهر متعارف | 20% از جمعیت جهان با معلولیت زندگی میکنند | احساس نامرئیبودن و کماهمیتشمرده شدن افراد دارای معلولیت |
| رسانههای ورزشی | تمرکز بر ورزشکاران حرفهای با بدنهای عضلانی و ایدهآل | مردم با بدنهای معمولی در سطوح مختلف به ورزش میپردازند | دلسردی از فعالیت بدنی به دلیل مقایسه با استانداردهای غیرقابل دسترس |
چگونه نادیده گرفتن تنوع بدنی بر زندگی واقعی ما تأثیر میگذارد؟
تأثیر این تصاویر محدود و تکراری فراتر از صفحه نمایش است و به زندگی روزمره ما نفوذ میکند. یکی از مهمترین تأثیرات، شکلگیری تصویر ذهنی افراد از خودشان است. مطالعات نشان میدهند مواجهه طولانیمدت با رسانههایی که تنوع بدنی در آنها کم است، میتواند به کاهش عزت نفس به ویژه در دختران و پسران نوجوان منجر شود. وقتی کسی خودش یا بدنش را شبیه آن چیزی که در رسانه به عنوان "ایدهآل" نشان داده میشود نمیبیند، ممکن است احساس کمارزشی یا ناخوشایندی کند.
از طرف دیگر، وقتی ما فقط یک نوع بدن را میبینیم، ناخودآگاه شروع به قضاوت و دستهبندی دیگران بر اساس همان معیارهای محدود میکنیم. این موضوع میتواند به تبعیض و پیشداوری در محیطهایی مثل مدرسه، جمع دوستان یا حتی فضای مجازی بینجامد. همچنین، تحقیقات اشاره میکنند که وقتی کودکان و نوجوانان افراد شبیه به خود را در نقشهای موفق، باهوش و قوی در رسانه نمیبینند، ممکن است آرزوها و اهدافشان نیز محدود شود و نتوانند تمام پتانسیل خود را باور کنند.
از مصرفکننده منفعل تا مخاطب فعال: راهکارهایی برای مواجهه هوشمندانه
خبر خوب این است که ما در برابر این جریان منفعل نیستیم. با تقویت سواد رسانهای میتوانیم تبدیل به مخاطبانی هوشمند و گزینشگر شویم. اولین قدم، آگاهی و پرسشگری است. دفعه بعد که تبلیغی دیدید یا فیلمی تماشا کردید، از خود بپرسید: "آیا بدنهای متنوعی در این محتوا دیده میشوند؟"، "چه کسانی حذف شدهاند؟"، "آیا این تصویر واقعی است یا یک کلیشه تکرارشده؟".
قدم بعدی، انتخاب آگاهانه محتواست. ما میتوانیم از رسانهها و سازندگانی حمایت کنیم که تنوع بدنی را به رسمیت میشناسند و آن را نمایش میدهند. دنبال کردن صفحاتی در شبکههای اجتماعی که افراد با بدنهای واقعی و متنوع را نشان میدهند، میتواند دریچهای به دنیایی واقعیتر باشد. همچنین، ایجاد محتوا توسط خود ما میتواند قدرتمند باشد. به اشتراک گذاشتن عکسها و داستانهای واقعی از خود و اطرافیان، در مقابل جریان کلیشهسازی، کمک میکند تا صداها و تصاویر بیشتری شنیده و دیده شوند.
در نهایت، گفتوگو درباره این موضوع با خانواده، دوستان و معلمان بسیار مؤثر است. صحبت کردن درباره احساسی که هنگام دیدن این تصاویر یکسان به ما دست میدهد و به چالش کشیدن استانداردهای غیرواقعی زیبایی، میتواند دیدگاه دیگران را نیز تغییر دهد و فضایی حمایتیتر ایجاد کند.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: قطعاً نه. مشکل از استانداردهای غیرواقعی و محدودی است که رسانهها ایجاد کردهاند. تنوع طبیعی بدن انسان بسیار گستردهتر از آن چیزی است که رسانهها نشان میدهند. احساس ناراحتی شما نشاندهنده این است که شما این استاندارد یکسانسازی را به چالش میکشید، نه اینکه مشکلی در بدن شما وجود دارد. بدنهای واقعی، با تمام ویژگیهای منحصربهفردشان، طبیعی و قابل احترام هستند.
پاسخ: این یک موضوع بسیار مهم و زیربنایی در سلامت روان جامعه، به ویژه نسل جوان است. تحقیقات به وضوح نشان میدهند که بازنمایی مثبت و متنوع با عزت نفس بالاتر، پذیرش بیشتر خود و دیگران، و کاهش تبعیض مرتبط است. وقتی افراد خود را در رسانه میبینند، احساس دیده شدن و تعلق میکنند. این موضوع بر شکلگیری هویت سالم و جامعهای فراگیرتر تأثیر مستقیم دارد.
پاسخ: این احساس در نوجوانی بسیار شایع است. برای مقابله با آن میتوانید: ۱) مصرف رسانهای خود را هوشمندانه انتخاب کنید: صفحاتی را دنبال کنید که پیامهای بدنمثبت و تنوعطلبانه دارند. ۲) بر تواناییها و موفقیتهای خود تمرکز کنید: به جای تمرکز صرف بر ظاهر، به استعدادها، مهارتها و دستاوردهای خود فکر کنید. ۳) صحبت کنید: درباره احساسات خود با یک بزرگسال قابل اعتماد (والد، مشاور مدرسه) گفتوگو کنید. ۴) مهربان باشید: با خودتان همانند بهترین دوستتان رفتار کنید و از انتقاد شدید از خود بپرهیزید.
پاورقی
۱. بازنمایی (Representation): در مطالعات رسانه، به فرآیند بازتولید و نمایش جهان واقعی (اشخاص، گروهها، ایدهها) از طریق رسانهها گفته میشود. این نمایش همواره همراه با انتخاب، تفسیر و قاببندی خاص است و لزوماً عین واقعیت نیست.
۲. کلیشه (Stereotype): یک تصویر یا ایده سادهشده، تکراری و اغلب اغراقآمیز درباره یک گروه یا دسته از افراد است که از طریق تکرار در رسانهها یا فرهنگ شکل میگیرد و برای اعضای آن گروه به عنوان ویژگی ثابت در نظر گرفته میشود.
۳. سواد رسانهای (Media Literacy): مجموعه مهارتهایی که به فرد امکان میدهد به طور فعالانه و انتقادی با محتوای رسانهها مواجه شود، آن را تحلیل کند و پیامهایش را ارزیابی نماید.
۴. عزت نفس (Self-Esteem): ارزیابی و احساس کلی فرد نسبت به ارزشمندی خودش.
