ارزشآفرینی: قلب تپندهٔ پیشرفت جوامع
ارزش چیست و برای چه کسانی خلق میشود؟
در زندگی روزمره، ما دائماً در حال خلق یا مصرف «ارزش» هستیم. وقتی شما تکالیف خود را به موقع و دقیق انجام میدهید، برای معلم و والدین خود ارزش (اطمینان و رضایت) خلق میکنید. یک فروشگاه با ارائهٔ کالاهای باکیفیت، برای مشتریانش ارزش (راحتی و رفع نیاز) ایجاد میکند. بنابراین، ارزش یعنی هر چیزی که یک فرد یا گروه، آن را مفید، مطلوب و سودمند بداند.
اما این ارزشها برای چه کسانی خلق میشوند؟ پاسخ: ذینفعان۲. ذینفعان همهٔ کسانی هستند که به طور مستقیم یا غیرمستقیم از یک فعالیت سود میبرند یا تحت تأثیر آن قرار میگیرند. برای درک بهتر، به مثال یک باغ عمومی توجه کنید:
| ذینفع | ارزش دریافتی (منفعت) | نوع ارزش |
|---|---|---|
| شهروندان (مردم) | محلی برای تفریح، ورزش و آرامش | اجتماعی |
| شهرداری | افزایش رضایت شهروندان و جذب گردشگر | اجتماعی و اقتصادی |
| فروشندگان اطراف باغ (مثل بستنیفروش) | افزایش تعداد مشتری و فروش بیشتر | اقتصادی |
| محیط زیست | پاکسازی هوا و حفظ فضای سبز | زیستمحیطی |
همانطور که میبینید، یک فعالیت واحد (احداث باغ) میتواند بهطور همزمان برای چندین گروه، ارزشهای متفاوتی خلق کند. این مثال پایهٔ درک ما از ارزشآفرینی است.
سه ستون اصلی ارزشآفرینی: اقتصاد، جامعه و فرهنگ
ارزشآفرینی مانند یک میز سهپایه است که اگر یکی از پایههای آن ضعیف باشد، کل میز لنگ میزند. این سه پایه عبارتاند از:
| بُعد ارزش | تعریف | مثال ساده برای دانشآموز |
|---|---|---|
| اقتصادی | خلق ثروت، درآمد، اشتغال یا صرفهجویی در هزینهها | شما در تابستان با فروش لیموناد در ایستگاه مترو پول درمیآورید. این کار برای شما درآمد (ارزش اقتصادی) ایجاد میکند و برای مشتریان، رفع تشنگی. |
| اجتماعی | بهبود کیفیت زندگی، افزایش عدالت، سلامت و امنیت جامعه | تشکیل یک گروه دانشآموزی برای جمعآوری کمکهای تحصیلی برای دانشآموزان نیازمند. این کار به کاهش نابرابری آموزشی (ارزش اجتماعی) کمک میکند. |
| فرهنگی | حفظ، غنیسازی و انتشار میراث، هنر، دانش و هویت یک جامعه | انتشار یک ویدیوی اینترنتی دربارهٔ یک آیین محلی یا ساختن یک انیمیشن از یک داستان قدیمی ایرانی. این کار باعث میشود فرهنگ ما زنده بماند و به نسلهای بعد منتقل شود. |
یک پروژهٔ موفق اغلب ترکیبی از این ابعاد است. مثلاً یک کتابفروشی محلی هم سود اقتصادی دارد (بعد اقتصادی)، هم محلی برای تجمع و گفتوگوی فرهنگی است (بعد اجتماعی) و هم به گسترش فرهنگ مطالعه کمک میکند (بعد فرهنگی).
چگونه یک ایدهٔ ساده میتواند ارزشآفرین باشد؟
بیایید یک مثال عملی از زندگی دانشآموزی را قدمبهقدم بررسی کنیم. تصور کنید شما و دوستانتان متوجه شدهاید که در مدرسه، زبالههای کاغذی زیادی تولید میشود (مثل برگههای آزمون قدیمی) و این کاغذها دور ریخته میشوند.
گامهای عملی شما برای ارزشآفرینی:
۱) شناسایی مشکل و ایدهپردازی: مشکل = اتلاف کاغذ و آسیب به محیطزیست. ایده = جمعآوری و بازیافت۳ این کاغذها.
۲) شناسایی ذینفعان و ارزش پیشنهادی برای هرکدام:
- مدرسه: ارزش اجتماعی (الگو شدن در حفظ محیطزیست) و اقتصادی (کاهش هزینهٔ خرید سطلهای زبالهٔ جدید).
- دانشآموزان: ارزش فرهنگی (آموزش مسئولیتپذیری زیستمحیطی).
- محیطزیست: ارزش اجتماعی (کاهش قطع درختان).
- کارخانهٔ بازیافت: ارزش اقتصادی (دریافت مواد اولیهٔ ارزانتر).
۳) اجرا و اندازهگیری: شما با هماهنگی مدیر مدرسه، چند جعبه مخصوص جمعآوری کاغذ باطله در حیاط قرار میدهید. هر ماه این کاغذها را به مرکز بازیافت میفروشید. پول بهدستآمده را صرف خرید کتاب برای کتابخانهٔ مدرسه میکنید. حالا شما یک چرخهٔ کامل ارزشآفرینی ایجاد کردهاید: کاغذ دورریز → بازیافت → درآمد → کتاب جدید → دانش بیشتر.
این پروژه کوچک، هم منفعت اقتصادی (درآمد از بازیافت)، هم منفعت اجتماعی (حفاظت از محیطزیست مدرسه و محله) و هم منفعت فرهنگی (افزایش منابع دانش) ایجاد کرده است.
بازدهی ارزشآفرینی و نقش نوآوری در آن
ارزشآفرینی مانند کاشتن یک بذر است. شما منابعی مثل زمان، فکر و انرژی میکارید و انتظار دارید در آینده محصول بزرگتری (ارزش) برداشت کنید. به این نسبت، بازدهی۴ میگویند. در دنیای کسبوکار، این بازدهی اغلب با فرمولهای ریاضی سادهای قابل تخمین است.
مثلاً در مثال فروش لیموناد، اگر شما 50,000 تومان برای خرید مواد اولیه هزینه کنید و 100,000 تومان فروش داشته باشید، سود خالص شما 50,000 تومان است. نرخ بازدهی سرمایهگذاری شما به صورت زیر محاسبه میشود:
اما نوآوری موتور قدرتمند افزایش این بازدهی است. نوآوری یعنی انجام کارها به روشی جدید و بهتر. فرض کنید در همان کسبوکار لیموناد، شما به جای یک غرفهٔ ثابت، یک ارابهٔ سیار طراحی کنید که بتوانید در پارک و پیادهرو حرکت کنید. یا طعمهای جدید مثل لیموناد نعنا یا توتفرنگی اضافه کنید. این نوآوریهای ساده باعث میشود مشتریان بیشتری جذب کنید، فروش و در نتیجه سود شما بیشتر شود. بنابراین، نوآوری باعث میشود با همان مقدار منابع اولیه (یا حتی کمتر)، ارزش بسیار بیشتری خلق کنید.
پرسشهای مهم و اشتباهات رایج
پاورقی
۱ارزشآفرینی (Value Creation): فرآیند ایجاد محصولات، خدمات، فرآیندها یا ایدههایی که از نظر گروهی از افراد مفید و مطلوب هستند و نیاز یا خواستهای را برآورده میکنند.
۲ذینفع (Stakeholder): هر فرد، گروه یا سازمانی که میتواند بر یک فعالیت تأثیر بگذارد یا از نتایج آن تأثیر بپذیرد.
۳بازیافت (Recycling): فرآیند تبدیل مواد زائد به مواد جدید و قابل استفاده مجدد.
۴بازدهی (Return): نسبت سود یا ارزش بهدستآمده به منابع سرمایهگذاریشده.
۵آثار بیرونی منفی (Negative Externalities): هزینههایی که فعالیت یک فرد یا بنگاه بر افراد ثالث تحمیل میکند، بدون آنکه در قیمت کالا یا خدمت منعکس شده باشد. (مانند آلودگی)
