حفظ عفت و اخلاق عمومی: الزام رسانه به رعایت هنجارهای جامعه
هنجارهای اخلاقی: قوانین نانوشته زندگی جمعی
همه ما در موقعیتهای مختلف، ناخودآگاه از قوانین نانوشتهای پیروی میکنیم. مثلاً در صف نانوایی میایستیم، به بزرگترها احترام میگذاریم یا در گفتگوهایمان صدای خود را بلند نمیکنیم. این قوانین نانوشته که مورد پذیرش اکثریت جامعه هستند، هنجارهای اخلاقی نامیده میشوند. این هنجارها به ما کمک میکنند تا بدانیم در موقعیتهای مختلف چه رفتاری مناسب است و چه رفتاری ناپسند. روانشناسان اجتماعی معتقدند هنجارها آنقدر قدرتمندند که حتی میتوانند گزینههای ذهنی ما را محدود کنند؛ یعنی وقتی کاری برخلاف هنجارهای جامعه باشد، ممکن است اساساً به ذهن ما خطور نکند که آن را انجام دهیم.
برای نمونه، فرض کنید یک روز در مدرسه معلم از کلاس خارج شود و بگوید: «من برگههای امتحانی را روی میز گذاشتهام، شما خودتان بردارید.» اگر در آن کلاس، صداقت و امانتداری به عنوان یک هنجار اخلاقی قوی نهادینه شده باشد، احتمالاً هیچ دانشآموزی به فکر نگاه کردن به پاسخهای دیگران نمیافتد. این همان قدرت هنجار است: نه تنها بر رفتار، که بر فکر ما نیز اثر میگذارد. هنجارها دو گونهاند: هنجارهای توصیفی که نشان میدهند دیگران در یک موقعیت چطور عمل میکنند (مثل بازیافت زباله در محله شما) و هنجارهای دستوری که نشان میدهند دیگران فکر میکنند شما باید چطور عمل کنید (مثل تابلوی «زباله نریزید»).
عفت عمومی و اخلاق اجتماعی: قلب تپنده سلامت جامعه
در میان ارزشهای اخلاقی، عفت جایگاهی ویژه دارد. عفت در معنای گسترده خود، به معنای خویشتنداری و اعتدال در برابر تمایلات و خواستههای نفسانی است. این فضیلت فقط محدود به مسائل جنسی نیست، بلکه در اموری مانند خوردن، صحبت کردن، پوشش و حتی استفاده از امکانات مالی نیز معنا پیدا میکند. وقتی از عفت عمومی صحبت میکنیم، منظور رعایت حدود و حفظ حریمها در فضای جامعه است، به گونهای که کرامت انسانی همه افراد محفوظ بماند.
اخلاق اجتماعی نیز مجموعهای از بایدها و نبایدهاست که روابط بین افراد جامعه را تنظیم میکند. برخلاف اخلاق فردی که بیشتر بر تهذیب نفس تکیه دارد، اخلاق اجتماعی بر پایه عدالت و رعایت حقوق متقابل استوار است. به عبارت ساده، در اخلاق اجتماعی مهم است که هرچیزی در جای خود قرار گیرد و به حقوق دیگران تجاوز نشود. پیامبران و ائمه (ع) نیز همواره بر رعایت این هنجارها در معاشرت با مردم تاکید کردهاند.
| حوزه رفتار | مصداق رفتاری عفیفانه | پیامد مثبت برای جامعه |
|---|---|---|
| ارتباطات کلامی | پرهیز از شوخیهای بیمورد، غیبت و فحش در فضای مجازی و واقعی | ایجاد محیطی محترمانه و کاهش درگیریهای لفظی |
| پوشش و ظاهر | رعایت شئونات اسلامی و اجتماعی در مکانهای عمومی مانند مدرسه، پارک و بازار | حفظ حریم شخصی و تمرکز بر فضایل انسانی به جای ظاهر |
| نگاه و توجه | کنترل نگاه (غض بصر) و پرهیز از خیره شدن به دیگران در معابر | احساس امنیت و آرامش بیشتر برای همه شهروندان به ویژه زنان |
| مصرف و هزینه | پرهیز از اسراف، چشم و هم چشمی و نمایش ثروت در شبکههای اجتماعی | تقویت قناعت و کاهش حسرت و اختلاف طبقاتی در جامعه |
رسانهها: آموزگاران پرقدرت هنجارها
امروزه رسانهها یکی از اصلیترین کانالهای جامعهپذیری هستند. جامعهپذیری فرآیندی است که طی آن افراد، ارزشها، هنجارها و مهارتهای اجتماعی را میآموزند. در گذشته این نقش بیشتر بر عهده خانواده و مدرسه بود، اما اکنون رسانهها سهم عمدهای در این آموزش دارند. یک فیلم سینمایی، یک سریال تلویزیونی پربیننده یا یک چالش۲ پرطرفدار در شبکههای اجتماعی، میتوانند به سرعت یک الگوی رفتاری را عادی یا غیرعادی نشان دهند.
برای درک بهتر این تاثیر، به این مثال توجه کنید: اگر در یک سریال، شخصیت محبوب داستان همیشه با فحش و پرخاشگری مشکلاتش را حل کند، بیننده نوجوان ناخودآگاه ممکن است این الگو را به عنوان یک راه حل «قدرتمندانه» یا «جذاب» در ذهن خود ثبت کند. برعکس، اگر در یک برنامه کودک، شخصیت اصلی با مهربانی، صبر و گفتگو اختلاف با دوستش را حل کند، همین رفتار به عنوان یک هنجار مثبت و کارآمد ترویج میشود. رسانهها با ساختن الگوهای رفتاری و پاداش یا تنبیه نمادین آنها در داستانها، به ما میگویند که چه کاری «خوب» و چه کاری «بد» است.
الزامات اخلاقی رسانه: از شعار تا عمل
با توجه به قدرت بینظیر رسانه در شکلدهی به افکار عمومی، مسئولیت اخلاقی آنها بسیار سنگین است. این مسئولیت فقط به معنای پخش نکردن محتوای «خلاف عفت» نیست، بلکه یک مسئولیت ایجابی و فعال است. یعنی رسانه موظف است در تولید و انتخاب محتوا، آگاهانه و هوشمندانه در جهت استحکام هنجارهای اخلاقی جامعه گام بردارد. این الزامات را میتوان در چند محور خلاصه کرد:
۱. اولویت عدالت بر جاذبههای کاذب: گاهی یک رسانه برای جذب مخاطب بیشتر، اقدام به پخش تصاویر یا مطالب هیجانانگیز اما خلاف اخلاق و عفت عمومی میکند. در اخلاق حرفهای رسانه، رعایت عدالت اجتماعی و حفظ کرامت انسانی باید بر منافع مقطعی مانند افزایش ریتینگ۳ اولویت داشته باشد. مثلاً پوشش یک حادثه تلخ باید به گونهای باشد که هم به وظیفه اطلاعرسانی عمل کند و هم به احساسات بازماندگان و عفت عمومی احترام بگذارد.
۲. ترویج الگوهای عفیفانه به جای الگوهای مبتذل: رسانه میتواند با معرفی قهرمانان واقعی جامعه (مانند نخبگان علمی، ایثارگران، ورزشکاران بااخلاق) به جای ستارهسازی از افرادی با رفتارهای غیرمتعارف، الگوهای سالمی به جوانان ارائه دهد. در داستانها و فیلمها، میتوان شخصیتهای محبوبی خلق کرد که موفقیت و محبوبیتشان نه در آشوبگری و بیبندوباری، که در خویشتنداری، صداقت و پشتکار ریشه دارد.
۳. آموزش غیرمستقیم و جذاب: بهترین روش برای ترویج یک ارزش، نشان دادن زیباییها و پیامدهای مثبت آن است، نه فقط سخنرانی درباره آن. یک مجموعه طنز میتواند با ظرافت، زشتی دروغگویی را نشان دهد یا یک انیمیشن میتواند لذت بخشش و راستگویی را به کودکان بیاموزد. همانطور که تحقیقات نشان میدهد، هنجارها زمانی موثرترند که از درون احساس شوند، نه اینکه از بیرون تحمیل گردند.
سوالات رایج و پاسخ آنها
پاسخ: خیر، تفاوت بنیادینی بین آزادی بیان مسئولانه و آزادی مطلق وجود دارد. آزادی بیان به معنای حق ابراز نظر است، اما این حق نباید به حریم خصوصی افراد، امنیت اخلاقی جامعه و حقوق دیگران تجاوز کند. همانطور که در فضای واقعی، فریاد زدن شعارهای توهینآمیز در خیابان مجاز نیست، در فضای مجازی و رسانهای نیز انتشار محتوای خلاف عفت عمومی، مصداق سوء استفاده از آزادی بیان است. مسئولیتپذیری رسانه، مکمل آزادی آن است.
پاسخ: قطعاً دارد. اولاً، رسانه ملی و داخلی مخاطب گستردهتری در داخل کشور دارد و برای بسیاری به عنوان منبع اصلی اطلاعات و سرگرمی محسوب میشود. ثانیاً، وقتی یک رسانه معتبر و پرنفوذ داخلی، هنجاری را تقویت کند، آن هنجار در فضای عمومی جامعه قویتر میشود. این امر حتی بر کسانی که گاهی به محتوای خارجی مراجعه میکنند نیز تاثیر میگذارد، زیرا فضای کلی جامعه و انتظارات اطرافیان، بر رفتار فرد موثر است. کارکرد رسانه، ساختن یک حوزه عمومی سالم است که در آن گفتگوها و الگوها حول ارزشهای مشترک شکل میگیرد.
پاسخ: ما به عنوان مخاطب هوشمند، سه وظیفه مهم داریم: اول، انتخابگری: ما باید آگاهانه محتوای رسانهای را انتخاب کنیم که به رشد اخلاقی و فکری ما کمک میکند. دوم، نقد سازنده: اگر محتوایی را خلاف اخلاق عمومی دیدیم، میتوانیم در فضای مناسب (مثلاً از طریق نظرات سازنده) آن را نقد کنیم. سوم، تولید محتوای مسئولانه: حتی در صفحه شخصی خود در شبکههای اجتماعی، ما یک «رسانه شخصی» هستیم. باید مراقب باشیم که چه محتوایی را منتشر و چه هنجاری را تقویت میکنیم.
پاورقی
۱. فضای مجازی (Cyberspace): به محیط الکترونیکی و شبکهای گفته میشود که کاربران از طریق اینترنت در آن ارتباط برقرار میکنند، مانند شبکههای اجتماعی، فرومها و وبسایتها.
۲. چالش (Challenge): در شبکههای اجتماعی به فعالیتی گفته میشود که کاربران را به انجام یک کار خاص (مثل رقص یا خواندن یک متن) دعوت میکند و آن را منتشر میکنند.
۳. ریتینگ (Rating): شاخصی که میزان بینندگان یک برنامه تلویزیونی را در یک بازه زمانی مشخص نشان میدهد.
۴. اینفلوئنسر (Influencer): فردی که در فضای مجازی به دلیل داشتن دنبالکننده زیاد، توانایی تاثیرگذاری بر نظر یا رفتار دیگران را دارد.
۵. استوری (Story): در اینستاگرام و برخی شبکههای اجتماعی، به محتوای تصویری یا ویدیویی گفته میشود که پس از ۲۴ ساعت به طور خودکار حذف میشود.
۶. هنجار اجتماعی (Social Norm): قاعدهای نانوشته که رفتار قابل قبول اعضای یک گروه یا جامعه را تعیین میکند.
۷. عفت (Chastity): در اخلاق، به معنای فضیلت خویشتنداری، پاکدامنی و اعتدال در ارضای تمایلات نفسانی است.
۸. اخلاق عمومی (Public Ethics): مجموعه اصول و قواعدی که بر رفتار افراد در حوزه عمومی و در تعامل با نهادهای اجتماعی حاکم است و غالباً پشتوانه حقوقی دارد.
