سبک زندگی: آینهای که رسانه میسازد
سبک زندگی چیست و رسانه چه نقشی در آن دارد؟
اگر از شما بپرسند «سبک زندگی»[1] چیست، احتمالاً به چیزهایی مانند نوع پوشش، موسیقی مورد علاقه، فعالیتهای ورزشی یا حتی نوع غذا خوردن فکر میکنید. اینها همه درست است. سبک زندگی در واقع مجموعهای از طرز تلقیها، ارزشها، شیوههای رفتار، حالتها و سلیقهها است که زندگی یک فرد یا گروه را شکل میدهد. اما این سبک از کجا میآید؟ بخش بزرگی از پاسخ در رسانههای اطراف ماست.
رسانه، اعم از شبکههای اجتماعی، تلویزیون، تبلیغات و حتی بازیهای ویدئویی، مانند یک منبع بزرگ ایدهپردازی عمل میکند. آنها دائماً تصاویر، داستانها و الگوهایی از زندگی ارائه میدهند که چه بخواهیم و چه نخواهیم، بر ناخودآگاه ما تأثیر میگذارند. به زبان ساده، رسانه به ما نشان میدهد که «زندگی خوب» چگونه به نظر میرسد، «افراد موفق» چگونه رفتار میکنند و چه چیزهایی «مدرن» و «جذاب» محسوب میشوند. در مقابل، به طور همزمان، برخی شیوههای زندگی دیگر را نادیده میگیرد یا حتی آنها را منسوخ و غیرجذاب نشان میدهد.
| منبع تعریف | تمرکز اصلی | مثال کاربردی |
|---|---|---|
| روانشناسی (آلفرد آدلر) پایهگذار مفهوم |
کلیت بیهمتا و فردی زندگی یک شخص. | این که چگونه یک فرد بر اساس تجربیات اولیه، با چالشهای زندگی روبرو میشود. |
| جامعهشناسی و مطالعات فرهنگی | مجموعهای از رفتارها، نگرشها و نمادهای مشترک در یک گروه اجتماعی. | تشابه در پوشش، سلیقه موسیقی یا الگوی مصرف در بین اعضای یک جامعه یا قشر خاص. |
| دیدگاه زیستبومگرا (اکولوژیک) | الگوی رابطه انسان با محیط (طبیعی و اجتماعی) و تأثیر آن بر سلامت. | انتخاب دوچرخهسواری به جای خودروی شخصی هم برای سلامت فرد مفید است و هم ردپای کربن را کاهش میدهد. |
رسانه چگونه برخی رفتارها را ترویج و برخی را حذف میکند؟
فرآیند تأثیرگذاری رسانه بر سبک زندگی، لزوماً آشکار و مستقیم نیست. در ادامه، این مکانیسم را در چند حوزه ملموس بررسی میکنیم.
1. ترویج الگوی مصرف خاص
یکی از آشکارترین تأثیرات رسانه، شکلدهی به الگوی مصرف است. تبلیغات و محتوای برنامهسازی شده در شبکههای اجتماعی، مداوم این پیام را تقویت میکنند که خرید کالاهای جدید معادل دستیابی به خوشحالی، موفقیت و پذیرش اجتماعی است. برای مثال، در یک تحقیق مشخص شد که رسانه با ترویج «مدگرایی» و «روحیه هیجانطلبی»، بخش بزرگی از بازار محصولات دوستدار محیط زیست را تعیین میکند. یعنی رسانه میتواند حتی مصرف «سبز» را به یک ترند مد روز تبدیل کند. در مقابل، ارزشهایی مانند قناعت، تعمیر کالا به جای دور انداختن آن، یا خرید از تولیدکنندگان محلی، معمولاً سهم بسیار کمتری در تبلیغات پرزرق و برق رسانهای دارند.
2. تعریف استانداردهای سلامت و زیبایی
رسانه نقش بزرگی در تعریف «بدن ایدهآل»، «سلامت مطلوب» و «رژیم غذایی سالم» دارد. صفحات اینستاگرام پر از تصاویر افراد با بدنهای بسیار لاغر یا عضلانی است که اغلب با رژیمهای سخت و محصولات خاصی همراه هستند. این محتوا میتواند ادراک نادرستی از سلامت ایجاد کند. از سوی دیگر، رسانه میتواند رفتارهای ناسالم را عادیسازی کند. یک مطالعه وسیع روی نزدیک به 97,000 نوجوان نشان داد آنهایی که استفاده مشکلزایی از رسانه داشتند، به طور قابل توجهی بیشتر احتمال داشت که سیگار بکشند، الکل مصرف کنند و فعالیت بدنی کمتری داشته باشند.
3. شکلدهی به هویت اجتماعی
ما بخشی از هویت فردی و اجتماعی خود را از طریق رسانه میسازیم. رسانهها با نمایش سبک زندگی گروههای مختلف اجتماعی (مانند ورزشکاران، هنرمندان، یا افراد ثروتمند)، به ما نشان میدهند که عضویت در هر گروه چگونه است. این کار باعث میشود افراد برای تعلق به یک گروه خاص، سبک زندگی نمایش داده شده را تقلید کنند. نقطه مقابل این است که سبک زندگی گروههای دیگر (مثلاً روستاییان، کارگران یا افراد دارای تواناییهای مختلف) اغلب یا نشان داده نمیشود یا به صورت کلیشهای و ناقص نمایش داده میشود. این حذف نامرئی به این معناست که این سبکهای زندگی در افکار عمومی کمتر به رسمیت شناخته میشوند.
کاربرد عملی: ما در برابر پیام رسانه چه میتوانیم بکنیم؟
آگاهی از تأثیر رسانه، اولین و مهمترین قدم برای مدیریت آن است. در ادامه چند راهکار عملی برای دانشآموزان ارائه شده است:
| راهکار | توضیح | مثال عملی |
|---|---|---|
| پرورش نگاه انتقادی | به جای پذیرش کورکورانه، از خود بپرسید: هدف از تولید این محتوا چیست؟ چه کسی از دیدن من با این سبک زندگی سود میبرد؟ چه گزینههای دیگری حذف شدهاند؟ | زمان تماشای یک تبلیغ لوازم آرایشی، به جای تمرکز صرف بر نتیجه، به هزینه مالی و زمانی حفظ آن ظاهر فکر کنید. |
| تنوع بخشیدن به منابع اطلاعاتی | سبک زندگی را فقط از یک پلتفرم یا گروه خاص یاد نگیرید. کتاب بخوانید، با افراد از نسلها و فرهنگهای مختلف گفتگو کنید و مستندهای آموزشی تماشا کنید. | برای آگاهی از یک رژیم غذایی سالم، علاوه فالوور کردن یک مربی ورزش در اینستاگرام، از سایتهای معتبر سلامت یا یک مشاور تغذیه نیز کمک بگیرید. |
| اولویتدهی به تجربه واقعی | به جای صرف زمان زیاد برای مشاهده زندگی دیگران، برای تجربیات شخصی خود وقت بگذارید. ورزش کنید، مهارت جدید یاد بگیرید، با دوستان در دنیای واقعی معاشرت کنید. | طبق یک تحقیق، تعامل واقعی با طبیعت میتواند سطح هورمون استرس (کورتیزول) را کاهش دهد و به سلامت روان کمک کند. |
| بازاندیشی در مصرف رسانه | آگاهانه حسابهایی را که باعث احساس کمبود یا مقایسه ناسالم میشوند، آنفالو کنید. صفحاتی را دنبال کنید که دانش، نشاط واقعی یا الهامبخشی سالم را منتقل میکنند. | اگر صفحهای دائماً شما را به خرید چیزهای جدید ترغیب میکند، از خود بپرسید که آیا این محتوا ارزش وقت شما را دارد؟ |
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر. رسانه میتواند تأثیرات مثبت و آموزشی نیز داشته باشد. رسانه میتواند آگاهی اجتماعی را درباره مسائل مهم (مانند محیطزیست یا سلامت روان) افزایش دهد، دسترسی به دانش و آموزش را برای همه فراهم کند و حتی با نمایش سبکهای زندگی سالم و متعادل، الهامبخش باشد. نکته کلیدی، آگاهی و انتخاب هوشمندانه از میان دریایی از محتواست.
پاسخ: قطعاً نه. یکی از کارکردهای اصلی سبک زندگی، ایجاد تمایز و هویت مستقل است. جامعه از گروههای مختلف با سلیقههای متفاوت تشکیل شده است. مقاومت در برابر یک جریان رسانهای غالب و انتخاب مسیر خود، نشانه هویت فردی قوی است. امروزه با گسترش اینترنت، یافتن اجتماعهای آنلاین و آفلاینی که ارزشهای مشترک با شما دارند، آسانتر از گذشته است.
پاسخ: بله، نقشی بسیار پررنگ و گاه نامرئی. الگوریتمها بر اساس تعاملات گذشته شما، مدام محتوای مشابه را به شما نشان میدهند. این کار باعث ایجاد یک «حباب فیلتر» میشود؛ یعنی شما فقط یک نوع خاص از سبک زندگی، عقاید و محصولات را میبینید و به تدریج فکر میکنید که اینها تنها گزینههای موجود هستند. برای شکستن این حباب، گاهگاه به صورت دستی موضوعات جدید جستجو کنید و صفحات متفاوت را دنبال کنید.
پاورقی
[1] سبک زندگی (Lifestyle): مجموعهای از علایق، نظرات، رفتارها و جهتگیریهای یک فرد، گروه یا فرهنگ.
[2] حباب فیلتر (Filter Bubble): وضعیتی که در آن الگوریتمهای یک پلتفرم، تنها اطلاعات و دیدگاههای همسو با عقاید و رفتارهای گذشته کاربر را به او نشان میدهند و او را از دیدگاههای مخالف یا متفاوت جدا میسازند.
[3] الگوی مصرف (Consumption Pattern): شیوه و عادتهای یک فرد یا جامعه در خرید و استفاده از کالاها و خدمات.
