سنگ رسوبی فسیلدار: آلبوم عکس تاریخ زمین
سنگ رسوبی چیست و چطور تشکیل میشود؟
برای درک سنگهای فسیلدار، اول باید بدانیم سنگ رسوبی چیست. تصور کن در کنار ساحل یا رودخانه ایستادهای. ماسه، خاک و ذرات ریز دیگری را میبینی که آب آنها را حمل میکند. این ذرات که به آنها رسوب1 میگویند، به مرور زمان در کف دریاها، دریاچهها یا رودخانهها تهنشین میشوند. لایههایی روی هم انباشته میشوند و زیر فشار لایههای بالایی و با کمک مواد معدنی که مانند چسب عمل میکنند، به هم میچسبند و سفت میشوند. به این ترتیب، یک سنگ رسوبی متولد میشود! مراحل اصلی تشکیل این سنگها را میتوان در جدول زیر خلاصه کرد:
| مرحله | نام | توضیح | مثال ملموس |
|---|---|---|---|
| 1 | هوازدگی و فرسایش | سنگهای بزرگ توسط باد، باران و یخبندان خرد و به ذرات ریز تبدیل میشوند. | ترکخوردن سنگهای کوه بر اثر سرما و گرما. |
| 2 | حمل و نقل | آب رودخانه یا باد، این ذرات را از محل اصلی خود جابهجا میکند. | گل و لای موجود در آب رودخانه. |
| 3 | رسوبگذاری | وقتی سرعت آب کم میشود، ذرات سنگینتر تهنشین میشوند. | تشکیل ماسهبان در پیچ رودخانه. |
| 4 | سیمانی شدن و فشردهشدن | ذرات تحت فشار لایههای بالایی و با کمک مواد چسبنده معدنی به هم میچسبند و سنگ میشوند. | تهنشین شدن گچ در کف ظرف آب و سفت شدن آن پس از خشک شدن. |
فسیل چیست و چطور در سنگ رسوبی گیر میافتد؟
فسیل2 بقایای جانوران، گیاهان یا حتی ردّپا و فضولات آنهاست که میلیونها سال پیش زندگی میکردهاند و به طور طبیعی در سنگ حفظ شدهاند. برای فسیل شدن باید شرایط خاصی فراهم باشد. بیشتر اوقات، جسد یک جانور مرده در بستر یک دریاچه یا دریا غرق میشود. قبل از اینکه جانور کاملاً تجزیه شود یا توسط شکارچیان خورده شود، لایههای رسوبی روی آن را میپوشانند و آن را از دسترس هوا و باکتریها دور میکنند. به مرور زمان، بخشهای نرم بدن از بین میروند اما بخشهای سخت مانند استخوان، دندان یا پوسته ممکن است با مواد معدنی موجود در آب جایگزین شوند و دقیقاً شکل اصلی خود را حفظ کنند. این فرآیند بسیار کند است و ممکن است میلیونها سال طول بکشد.
انواع سنگهای رسوبی فسیلدار و فسیلهایشان
سنگهای رسوبی اصلی که فسیل در آنها یافت میشود، سه نوع هستند. هر کدام از جنس خاصی تشکیل شدهاند و نوع فسیلهای داخل آنها هم کمی متفاوت است. مثلاً فسیل یک ماهی در سنگ رستی بسیار ریزتر و با جزئیات بهتر حفظ میشود تا در یک ماسهسنگ درشت.
| نوع سنگ | جنس اصلی | محیط تشکیل | مثال فسیل | شبیه به... |
|---|---|---|---|---|
| ماسهسنگ | ذرات ماسه (سیلیس) | سواحل، بیابانهای قدیمی، بستر رودخانههای پرسرعت | ردپای دایناسور، صدفهای درشت | یک تکه بتن محکم با دانههای ریز قابل مشاهده |
| سنگ رستی یا شیل | ذرات رسی بسیار ریز | اعماق آرام دریاچهها، دلتاها، کف اقیانوس | فسیل ماهی با جزئیات باله و فلس، برگ گیاهان | یک تکه گِل خشکشده و لایهلایه |
| سنگ آهک | کربنات کلسیم (از موجودات) | دریاهای گرم و کمعمق، صخرههای مرجانی | مرجان، خارپوستها (مثل ستاره دریایی)، صدف | یک گچ سفید متراکم که گاهی پوستههای ریز در آن دیده میشود |
خواندن تاریخ از لایههای سنگ و فسیلها
یکی از جذابترین کارهایی که زمینشناسان انجام میدهند، خواندن تاریخ زمین از روی لایههای سنگ رسوبی است. یک اصل مهم به نام اصل ردیفی بودن وجود دارد: در یک توالی دستنخورده از سنگهای رسوبی، لایههای پایینی قدیمیتر و لایههای بالایی جوانتر هستند. مثل یک کیک لایهای که لایهی اول را در قالب میریزی و لایهی آخر روی همه قرار میگیرد. حالا اگر در لایهی پایین فسیل یک جانور بسیار قدیمی و در لایهی بالاتر فسیل یک جانور کمی جدیدتر پیدا کنیم، میتوانیم یک جدول زمانی نسبی درست کنیم. فرمول سادهای برای محاسبهی سرعت رسوبگذاری در یک نقطه به صورت زیر است:
$V = \frac{d}{t}$
در این فرمول، $V$ سرعت رسوبگذاری، $d$ ضخامت لایه سنگ (مثلاً بر حسب متر) و $t$ زمان تشکیل آن لایه (مثلاً بر حسب سال) است. البته تعیین زمان دقیق برای دانشمندان کار پیچیدهای است و از روشهای پیشرفتهتری استفاده میکنند.
کاربرد سنگهای فسیلدار: از سوخت تا شناخت گذشته
شاید بپرسی این سنگها به چه درد ما میخورند؟ کاربردهای مهمی دارند:
سوختهای فسیلی: مهمترین کاربرد اقتصادی است. زغالسنگ از باقیماندهی گیاهان باتلاقی در سنگهای رسوبی تشکیل شده. نفت و گاز طبیعی هم از تجزیهی پلانکتونها و جانوران ریز دریایی در اعماق دریاها به دست میآیند که در سنگهای رسوبی مخزن مانند ماسهسنگ گیر میافتند.
شناسایی آب و هوای گذشته: فسیل یک گیاه گرمسیری در یک منطقه سردسیر امروزی نشان میدهد که آن منطقه زمانی آب و هوای گرمتری داشته است.
اکتشاف معادن: بعضی کانسارهای مفید مانند فسفات که در کودسازی استفاده میشود، ارتباط نزدیکی با فسیلهای جانوران دریایی دارند.
تاریخنگاری زمین: همان طور که گفتیم، با مقایسه فسیلهای لایههای مختلف میتوان نقشهی گسترش حیات در طول زمان را ترسیم کرد.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاورقی
1رسوب (Sediment): ذرات جامد ریز و درشتی که از شکسته شدن سنگها به وجود میآیند و توسط آب، باد یا یخ حمل و در جایی دیگر تهنشین میشوند.
2فسیل (Fossil): به بقایا یا اثرات بهجایمانده از جانوران، گیاهان و دیگر موجودات زنده از گذشته دور زمینشناسی گفته میشود که در سنگها یا رسوبات حفظ شدهاند.
3سیمانی شدن (Cementation): در فرآیند تشکیل سنگ رسوبی، به مرحلهای گفته میشود که مواد معدنی محلول در آب، بین ذرات رسوبی نفوذ کرده و آنها را مانند چسب به هم متصل میکند.
4اصل ردیفی بودن (Principle of Superposition): اصل مهمی در زمینشناسی که بیان میکند در یک توالی از لایههای رسوبی دستنخورده، هر لایه از لایهای که زیر آن قرار دارد جوانتر است.
