جاندار پُریاختهای چیست؟
سلول: واحد ساختمانی زندگی
همهٔ موجودات زنده از واحدهای بسیار کوچکی به نام سلول ساخته شدهاند. فکر کنید که یک خانه از آجر ساخته میشود. سلول هم مثل آجر، واحد ساختمانی بدن یک موجود زنده است. بعضی از جانداران، مانند آمیب، فقط یک سلول دارند که به آنها تکسلولی۵ میگویند. اما جانداران پُریاختهای، مانند انسان، سگ و گلها، از تعداد بسیار زیادی سلول ساخته شدهاند.
در یک جاندار پُریاختهای، سلولها با هم همکاری میکنند. هر گروه از سلولها که کار یکسانی انجام میدهند، یک بافت را تشکیل میدهند. برای مثال، همهٔ سلولهایی که در بدن شما باعث حرکت میشوند، بافت ماهیچهای را میسازند.
ساختار بدن یک جاندار پُریاختهای
سلولها در جانداران پُریاختهای به صورت سازمانیافتهای کنار هم قرار میگیرند. این سازماندهی به صورت زیر است:
| مرحله | توضیح | مثال |
|---|---|---|
| سلول | کوچکترین واحد زندگی | سلول ماهیچه |
| بافت | گروهی از سلولهای مشابه که کار یکسانی انجام میدهند | بافت ماهیچهای |
| اندام | چند بافت مختلف که با هم کار میکنند تا یک کار بزرگتر را انجام دهند | قلب |
| دستگاه | چند اندام که با هم همکاری میکنند | دستگاه گردش خون (قلب و رگها) |
| جاندار کامل | همهٔ دستگاهها با هم | یک انسان |
مزایای پُریاختهای بودن
چرا بعضی جانداران تعداد زیادی سلول دارند؟ این ویژگی چند مزیت مهم دارد:
تقسیم کار: در یک کارخانه، هر فرد کار خاصی انجام میدهد تا محصول نهایی بهتر و سریعتر تولید شود. در بدن یک جاندار پُریاختهای هم همین طور است. بعضی سلولها کار تنفس، بعضی کار گوارش و بعضی کار انتقال پیامها را بر عهده دارند. این تقسیم کار باعث میشود موجود زنده کارآمدتر باشد.
اندازهٔ بزرگتر: یک سلول به تنهایی نمیتواند خیلی بزرگ شود. اگر یک آمیب خیلی بزرگ شود، مواد غذایی نمیتوانند به راحتی به همه جای آن برسند. اما در یک جاندار پُریاختهای، هر سلول کوچک باقی میماند، اما تعداد سلولها زیاد میشود و در نتیجه موجود زنده میتواند اندازهٔ بزرگتری داشته باشد. به همین دلیل است که یک فیل یا یک درخت بلوط میتواند اینقدر بزرگ شود.
جانداران پُریاختهای در اطراف ما
شما هر روز با انواع مختلفی از جانداران پُریاختهای سر و کار دارید. حیوان خانگی شما، گلدان گل روی میز، درختی که در پارک میبینید و حتی خود شما، همگی نمونههایی از این جانداران هستید. برای درک بهتر، به یک پرتقال نگاه کنید. پوست پرتقال از یک لایه سلول محافظ تشکیل شده است. قسمتهای نرم و آبدار داخل آن از سلولهایی پر از آب و ویتامین ساخته شدهاند. حتی رگهای سفید رنگ داخل پرتقال هم بافتهایی برای انتقال مواد غذایی هستند. همهٔ اینها با همکاری هم، یک پرتقال خوشمزه را میسازند!
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
خیر. اندازهٔ یک جاندار پُریاختهای میتواند بسیار کوچک باشد، مانند ولوتوکس۶ که یک جلبک آبزی است و فقط با میکروسکوپ دیده میشود، اما از چندین سلول تشکیل شده است.
بله، بسیاری از قارچهایی که میبینیم، مانند قارچ خوراکی، جاندارانی پُریاختهای هستند. بدن آنها از تارهای نازک و بلندی به نام هایف۷ ساخته شده که خود از سلولهای پشت سر هم تشکیل شدهاند.
در یک جاندار پُریاختهای، اگر یک سلول بمیرد یا آسیب ببیند، سلولهای سالم اطراف آن میتوانند تقسیم شوند و سلول جدیدی را جایگزین آن کنند. این توانایی شگفتانگیز به نام ترمیم شناخته میشود. وقتی دست شما بریده میشود، سلولهای پوست شما به سرعت تقسیم میشوند تا زخم را بهبود بخشند.
پاورقی
۱جاندار پُریاختهای (Multicellular Organism): موجود زندهای که از بیش از یک سلول تشکیل شده است.
۲سلول (Cell): کوچکترین واحد زنده و ساختمانی موجودات زنده.
۳بافت (Tissue): گروهی از سلولهای مشابه که یک کار مشخص را انجام میدهند.
۴اندام (Organ): بخشی از بدن که از چند بافت مختلف تشکیل شده و کار خاصی را انجام میدهد (مانند قلب).
۵تکسلولی (Unicellular): موجود زندهای که تنها از یک سلول تشکیل شده است.
۶ولوتوکس (Volvox): نوعی جلبک پُریاختهای که به شکل یک کرهٔ سبز و کوچک در آب زندگی میکند.
۷هایف (Hypha): تارهای نازک و ریشهمانندی که بدن قارچها را میسازند.
