بندپایان: فرمانروایان پنهان جهان
ویژگیهای مشترک همهٔ بندپایان
همهٔ بندپایان چند ویژگی بسیار مهم و مشترک دارند که آنها را از دیگر جانوران متمایز میکند. این ویژگیها کلید موفقیت و گسترش آنها در سراسر جهان است.
- بدن بندبند: بدن آنها از بخشها یا حلقههای تکراری ساخته شده است. این بندها در طول فرگشت۳ تغییر کرده و به اندامهای تخصصی مانند شاخک، آرواره و پا تبدیل شدهاند.
- اسکلت خارجی: آنها دارای یک پوشش سخت خارجی هستند که مانند یک زره از بدن محافظت میکند. این اسکلت از مادّهای به نام کیتین۴ ساخته شده است. از آنجایی که این پوستهٔ سخت رشد نمیکند، بندپایان برای بزرگ شدن باید آن را بریزند و پوستاندازی۵ کنند.
- پاهای مفصلی: همانطور که از نام آنها (بند + پا) پیداست، پاهای آنها از چند بخش مجزا که با مفصل به هم وصل شدهاند، تشکیل شده است. این طراحی به آنها امکان حرکت سریع و چابک میدهد.
برای مثال، یک مورچه را در نظر بگیرید. بدنش به وضوح به سه بخش سر، سینه و شکم تقسیم شده (بندبند)، پوستهای سخت دارد و روی شش پای بندبند و مفصلی راه میرود.
طبقهبندی اصلی بندپایان
بندپایان به چند رده۶ٔ اصلی تقسیم میشوند که هر کدام هزاران گونه۷ٔ مختلف را شامل میشوند. در جدول زیر با مهمترین گروهها آشنا میشویم.
| رده | ویژگیهای کلیدی | تعداد پا | مثالهای آشنا |
|---|---|---|---|
| حشرات۸ | بدن در سه قسمت؛ معمولاً دارای بال | 6 | پروانه، سوسک، زنبورعسل، مورچه |
| عنکبوتیان۹ | بدن در دو قسمت؛ بدون شاخک و بال | 8 | عنکبوت، عقرب، کنه، رطیل |
| سختپوستان۱۰ | اسکلت خارجی بسیار سخت؛ اغلب آبزی | 10 یا بیشتر | خرچنگ، میگو، لابستر، ککِ آب |
| هزارپایان۱۱ | بدن کشیده و بندبندِ بسیار زیاد | بسیار زیاد (دهها تا صدها) | هزارپا، صدپا |
چرخهٔ زندگی و فرآیند دگردیسی
بسیاری از بندپایان، به ویژه حشرات، برای تبدیل شدن از یک لارو۱۲ (نوزاد) به یک جانور بالغ، تغییر شکل بسیار شدیدی را پشت سر میگذارند که به آن دگردیسی۱۳ میگویند. این فرآیند به دو شکل اصلی رخ میدهد:
- دگردیسی کامل: این فرآیند چهار مرحله دارد: تخم → لارو → شفیره۱۴ → حشرهٔ بالغ. لارو (مثل یک کرم) کاملاً با والدین خود تفاوت دارد. در مرحلهٔ شفیره، یک تحول اساسی درون پیله رخ میدهد. مثال: پروانه.
- دگردیسی ناقص: این فرآیند سه مرحله دارد: تخم → نمف۱۵ → حشرهٔ بالغ. نمف شکلی کوچکتر و بدون بال از حشرهٔ بالغ است و در هر بار پوستاندازی، بیشتر شبیه والدین خود میشود. مثال: سنجاقک.
نقش بندپایان در چرخهٔ طبیعت و زندگی انسان
بندپایان ستونهای نامرئی اکوسیستم۱۶ ما هستند. زندگی روی زمین بدون آنها به سرعت از هم میپاشید. برخی از نقشهای حیاتی آنها عبارتند از:
- گردهافشانی: زنبورها، پروانهها و بسیاری دیگر از حشرات با انتقال گرده از گلی به گل دیگر، به باروری گیاهان و تولید میوه کمک میکنند. حدود 75% از محصولات غذایی جهان به گردهافشانی توسط حشرات وابسته است.
- تجزیهکنندگان: سوسکهای لاشهخوار، کرمها و بسیاری از بندپایان ریز، با تجزیهٔ برگهای مرده، اجساد جانوران و فضولات، خاک را حاصلخیز میکنند و کرهٔ زمین را از زباله پاک میسازند.
- کنترل طبیعی آفات: کفشدوزکها با خوردن شتههای مضر برای کشاورزی، یک آفتکش طبیعی و رایگان هستند. عنکبوتها نیز با شکار حشرات، جمعیت آنها را کنترل میکنند.
- منبع غذایی: بندپایان حلقهٔ مهمی در زنجیرهٔ غذایی هستند. بسیاری از پرندگان، ماهیها، خزندگان و پستانداران کوچک برای زنده ماندن به خوردن حشرات وابستهاند. حتی انسانها در بسیاری از فرهنگها از حشرات به عنوان یک منبع غذایی مغذی استفاده میکنند.
یک زنبور عسل را در نظر بگیرید. این حشرهٔ کوچک نه تنها عسل تولید میکند، بلکه با گردهافشانی از محصولات باغی مانند سیب و بادام، نقش مستقیمی در سفرهٔ غذایی ما ایفا میکند. ارزش اقتصادی گردهافشانی زنبورها در سطح جهان، سالانه میلیاردها دلار برآورد میشود.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
خیر، این یک اشتباه رایج است. همهٔ حشرات بندپا هستند، اما همهٔ بندپایان حشره نیستند. حشرات فقط یک رده (گروه) از بندپایان هستند. عنکبوت، خرچنگ و هزارپا بندپا هستند ولی حشره محسوب نمیشوند. یک راه تشخیص سریع: حشرات 6 پا دارند، در حالی که دیگر بندپایان تعداد پاهای متفاوتی دارند.
اصلاً اینطور نیست! تعداد بسیار کمی از بندپایان (مانند پشهٔ مالاریا، کنهٔ بیماریزا یا ملخهای مهاجم) میتوانند برای انسان مشکلساز باشند. اما اکثریت قریب به اتفاق آنها (99%) بیضرر هستند یا حتی به طور مستقیم و غیرمستقیم برای بقای ما مفیدند. نگاه کلی به همهٔ آنها به عنوان موجودات موذی، نگاهی نادرست است.
بزرگترین بندپا خرچنگ عنکبوتی ژاپنی است که طول پاهایش میتواند به 3.8 متر برسد! کوچکترین بندپاها نیز انواعی از کنهها و زنبورهای ریز هستند که برخی از آنها حتی با چشم غیرمسلح دیده نمیشوند و اندازهای کوچکتر از یک نقطه (.) دارند.
پاورقی
۱. بندپایان (Arthropods)
۲. شاخه (Phylum)
۳. فرگشت (Evolution)
۴. کیتین (Chitin)
۵. پوستاندازی (Molting or Ecdysis)
۶. رده (Class)
۷. گونه (Species)
۸. حشرات (Insects)
۹. عنکبوتیان (Arachnids)
۱۰. سختپوستان (Crustaceans)
۱۱. هزارپایان (Myriapods)
۱۲. لارو (Larva)
۱۳. دگردیسی (Metamorphosis)
۱۴. شفیره (Pupa)
۱۵. نمف (Nymph)
۱۶. اکوسیستم (Ecosystem)
