سازش؛ راز بقا در دنیای جانداران
سازش چیست و چرا مهم است؟
همهٔ موجودات زنده برای زنده ماندن نیاز دارند که با محیط اطراف خود سازگار شوند. به این ویژگیهای مفید که به موجود زنده کمک میکنند، سازش1 میگویند. این سازشها نتیجهٔ فرآیند طولانی تکامل2 هستند. برای مثال، یک ماهی با داشتن آبشش، سازش پیدا کرده تا بتواند در آب تنفس کند. یا خرس قطبی با داشتن پوست و خز سفید و ضخیم، خود را با سرمای قطب شمال وفق داده است. بدون این ویژگیها، ادامهٔ زندگی برای جانداران بسیار سخت یا غیرممکن میشد.
انواع مختلف سازش در جانداران
سازشها را میتوان به سه دستهٔ اصلی تقسیم کرد. هر کدام از این دستهها به شیوهای خاص به جاندار کمک میکنند.
| نوع سازش | توضیح | مثال |
|---|---|---|
| سازش ساختمانی | ویژگیهای فیزیکی و ظاهری بدن یک جاندار است. | منقار بلند و نوکتیز دارکوب برای پیدا کردن حشرات زیر پوست درختان. |
| سازش رفتاری | به کارهایی گفته میشود که یک جاندار برای زنده ماندن انجام میدهد. | مهاجرت پرندگان به مناطق گرمسیر در زمستان. |
| سازش فیزیولوژیکی | کارکردهای داخلی بدن و سیستمهای شیمیایی یک جاندار است. | تولید سم در بدن مار برای شکار یا دفاع. |
سازشهای شگفتانگیز گیاهان با محیط
گیاهان نیز مانند جانوران، سازشهای فوقالعادهای دارند. آنها به دلیل ثابت بودن در یک مکان، باید با شرایط همانجا کنار بیایند. مثلاً گیاهان بیابانی با مشکل کمآبی و گرمای زیاد روبرو هستند. برای مقابله با این شرایط، گیاه کاکتوس برگهای خود را به خار تبدیل کرده تا از هدر رفتن آب جلوگیری کند و آب را در ساقهٔ ضخیم و گوشتی خود ذخیره کند. این یک سازش ساختمانی است. فرمول فتوسنتز در گیاهان به صورت $6CO_2 + 6H_2O \xrightarrow{light} C_6H_{12}O_6 + 6O_2$ است، اما برخی گیاهان بیابانی این فرآیند را در شب انجام میدهند تا کمتر آب از دست بدهند که یک سازش فیزیولوژیکی محسوب میشود.
مکانیسمهای دفاعی؛ نمونهای بارز از سازش
بسیاری از جانداران برای دفاع از خود در برابر شکارچیان، سازش پیدا کردهاند. جوجهتیغی با بدن خاردار خود یک سازش ساختمانی دارد. آفتابپرست با تغییر رنگ بدنش (سازش فیزیولوژیکی و رفتاری) هم استتار میکند و هم با سایر آفتابپرستها ارتباط برقرار میکند. برخی قارچها و گیاهان نیز مواد شیمیایی سمی تولید میکنند تا جانوران گیاهخوار آنها را نخورند.
سازش در عمل: نگاهی به زندگی در بیابان
بیابان یک محیط خشن با آب کم و دمای بسیار بالا است. تنها جاندارانی میتوانند در این محیط زندگی کنند که سازشهای خاصی داشته باشند. شتر با کوهان خود که حاوی چربی است (منبع انرژی و آب)، پاهای پهن برای راه رفتن روی شنها، و مژههای بلند برای محافظت از چشم در برابر طوفان شن، یک قهرمان واقعی در سازش است. از طرفی، مارمولکهای بیابانی اغلب شبگرد هستند تا از گرمای روز در امان بمانند که یک سازش رفتاری است.
پرسشهای متداول دربارهٔ سازش
پاورقی
1 سازش (Adaptation): به ویژگیهای فیزیکی، رفتاری یا فیزیولوژیکی یک جاندار گفته میشود که برای زنده ماندن و تولیدمثل در محیط خاصی به تکامل رسیدهاند.
2 تکامل (Evolution): فرآیند تدریجی تغییر در ویژگیهای ارثی جمعیتهای موجودات زنده در طول نسلهای متمادی.
3 Mutualism: نوعی رابطهٔ همزیستی که در آن هر دو گونه از زندگی با یکدیگر سود میبرند.
