زمینلرزه را بشناسیم؛ از پیشگیری تا پس از آن
زمینلرزه چیست و چرا رخ میدهد؟
کرهٔ زمین از لایههای سنگی به نام صفحههای زمینساختی تشکیل شده است. این صفحهها بهآرامی در حال حرکت هستند و گاهی در کنار یکدیگر گیر میکنند. وقتی فشار بین آنها زیاد میشود، ناگهان انرژی آزاد میشود و امواج لرزهای تولید میشوند که باعث لرزش زمین میگردند. این لرزش همان زمینلرزه است. شدت زمینلرزه را با بزرگای آن میسنجند که عددی از 1 تا 9 یا بیشتر است. هر چه بزرگا بیشتر باشد، ویرانی بیشتری به بار میآید. البته تخریب به عوامل دیگری مانند نوع خاک، کیفیت ساختمان و فاصله از کانون زمینلرزه نیز بستگی دارد.
برای درک بهتر، زمین را مانند تختههای بزرگ و سنگینی تصور کنید که روی آب شناورند. وقتی دو تخته به هم فشار میآورند و ناگهان از جای خود میلغزند، موجی ایجاد میشود. این موج وقتی به سطح زمین میرسد، آن را میلرزاند. ایران روی کمربند لرزهخیز جهان قرار گرفته و به همین دلیل، زلزله در بسیاری از شهرها و روستاهای کشور رخ میدهد. پس آگاهی دربارهٔ آن، یک ضرورت همگانی است.
| بزرگا | اثر تقریبی |
|---|---|
| کمتر از 2 | احساس نمیشود، فقط دستگاههای لرزهنگار ثبت میکنند. |
| 3 تا 4 | لرزش خفیف، اشیای آویزان تکان میخورند. |
| 5 تا 6 | آسیب به ساختمانهای ضعیف، ترک خوردن دیوارها. |
| بالاتر از 7 | ویرانی گسترده، ریزش ساختمانها و تغییر شکل زمین. |
برنامهٔ عملی در سه مرحله: پیش، هنگام و پس از زمینلرزه
بهترین راه مقابله با زمینلرزه، داشتن یک برنامهٔ عملی از پیش تعیینشده است. این برنامه باید سه مرحله را پوشش دهد: پیش از وقوع، هنگام لرزه و پس از آن. در ادامه، هر مرحله را بهطور خلاصه مرور میکنیم.
پیش از زمینلرزه: با خانوادهٔ خود جای امن در هر اتاق را مشخص کنید. زیر میزهای محکم یا کنار دیوارهای داخلی معمولاً امنترین نقاط هستند. یک کیف کوچک با وسایل ضروری مانند آب آشامیدنی، خوراکی خشک، چراغقوه، رادیوی کوچک و جعبهٔ کمکهای اولیه آماده کنید. همچنین وسایل سنگین و آویزان را از بالای کمدها و قفسهها بردارید تا در هنگام لرزش روی شما نیفتند.
هنگام زمینلرزه: اگر داخل ساختمان هستید، سریعاً زیر یک میز محکم بروید و با دو دست گردن و سر خود را بپوشانید. از پنجرهها، آینهها، قفسهها و وسایل سنگین دوری کنید. اگر در حیاط یا فضای باز هستید، به فضای دور از ساختمانها، درختان و تیرهای برق بروید و روی زمین زانو بزنید و سر خود را بپوشانید. هرگز از پلهها پایین ندوید، زیرا ممکن است پلهها فرو بریزند.
پس از زمینلرزه: آرامش خود را حفظ کنید. اگر در مکانی امن هستید، تا پایان لرزشهای پسلرزه همانجا بمانید. پس از قطع لرزش، با احتیاط از ساختمان خارج شوید و به محل تجمع تعیینشده بروید. از آسانسور استفاده نکنید. به افراد آسیبدیده کمک کنید و با اورژانس تماس بگیرید. به اخبار محلی گوش دهید و از رفتن به نزدیکی ساختمانهای ترکخورده یا شکسته خودداری کنید.
باورهای نادرست و پرسشهای چالشی
آیا میتوانیم زمینلرزه را پیشبینی کنیم؟
خیر. تاکنون هیچ روش علمی دقیقی برای پیشبینی زمان، مکان و بزرگای زمینلرزه کشف نشده است. دانشمندان فقط میتوانند مناطق پرخطر را شناسایی کنند و احتمال وقوع را تخمین بزنند، اما نمیتوانند روز یا ساعت آن را بگویند. بنابراین بهترین کار، آمادگی دائمی است.
آیا هنگام زمینلرزه باید زیر چهارچوب درب ایستاد؟
این یک باور قدیمی است. در گذشته که دربها از چوب محکم ساخته میشدند، این کار تا حدی ایمن بود. اما امروزه دربهای مدرن سبکتر و شکنندهتر هستند و چهارچوب آنها ممکن است در اثر لرزش فرو بریزد. بهتر است زیر میز محکم بروید یا کنار دیوار داخلی، دور از اشیای سنگین، پناه بگیرید.
آیا حیوانات میتوانند زمینلرزه را پیشبینی کنند؟
برخی گزارشها نشان میدهد که حیوانات رفتار عجیبی از خود نشان میدهند، اما این رفتارها قابل اعتماد نیستند و همیشه رخ نمیدهند. پس نمیتوانیم روی آنها حساب کنیم. تنها راه مطمئن، آگاهی و برنامهٔ عملی است.
اگر در خودرو باشیم، چه کنیم؟
خودرو را در مکانی امن و دور از پلها، درختان و تیرهای برق متوقف کنید و درون آن بمانید. تا پایان لرزش، کمربند ایمنی را نبندید تا در صورت نیاز بتوانید سریعاً خارج شوید. از تونلها و زیرگذرها دوری کنید.
نکتهٔ پایانی: زمینلرزه بخشی از طبیعت سیارهٔ ماست و ما با آگاهی و آمادگی میتوانیم خطرات آن را به حداقل برسانیم. تمرین برنامهٔ خانوادگی، بستن وسایل سنگین، شناسایی نقاط امن و حفظ آرامش در هنگام لرزش، کارهایی ساده اما حیاتی هستند. یادمان باشد که در هنگام زمینلرزه، سریعترین و درستترین واکنش، همان چیزی است که جان ما و اطرافیانمان را نجات میدهد. پس از همین امروز شروع کنیم به آمادهسازی.