بازی بومی محلی؛ میراثی پویا برای رشد و یادگیری
ریشهٔ بازیها در فرهنگ هر منطقه
هر جای ایران که پا بگذاریم، با بازیهای متفاوتی روبرو میشویم. این بازیها از دل نیازها، آبوهوا و حتی شغل مردم آن منطقه زاده شدهاند. برای نمونه، در مناطق کویری، بازیهایی مانند «دَرَختدَرَخت» که با پریدن از روی خطهای کشیده شده روی شن انجام میشود، بیشتر دیده میشود. در حالی که در مناطق کوهستانی، بازیهایی مانند «تپهتپهک» که نیاز به بالا و پایین رفتن از سطوح کوچک دارد، محبوبتر است. این بازیها از نسلی به نسل دیگر منتقل شدهاند و هر بار با سلیقهٔ بچههای همان محل تغییر کردهاند.
یکی از جذابترین جنبههای این بازیها، نامهای محلی آنهاست. در شمال کشور، بازی «قایمموشک» را با نام «پنهونپنهون» میشناسند و در جنوب، به آن «دوروک» میگویند. این تنوع نشان میدهد که هر بازی چقدر با هویت مردم آن منطقه عجین شده است. وقتی ما این بازیها را انجام میدهیم، در واقع با فرهنگ نیاکانمان ارتباط برقرار میکنیم و شیوهٔ زندگی آنها را بهتر درک میکنیم.
چگونه از بازی در کلاس و حیاط مدرسه استفاده کنیم؟
معلمهای باهوش، بازیهای بومی را به درس تربیت بدنی یا حتی زنگ تفریح آوردهاند تا بچهها هم خوشحال شوند و هم چیزهای جدید یاد بگیرند. برای نمونه، بازی «حلقهیی» را در نظر بگیرید. در این بازی، بچهها دست هم را میگیرند و یک دایره تشکیل میدهند. سپس یکی از بچهها با چشمبسته وارد دایره میشود و باید حدس بزند که صدا از کدام سمت میآید. این بازی ساده، گوش دادن دقیق و تشخیص جهت را به بچهها میآموزد و هماهنگی چشم و گوش را تقویت میکند.
یک مثال دیگر، بازی «هفتسنگ» است. اگرچه این بازی بیشتر در کوچه انجام میشود، اما معلم میتواند با چند تکه چوب یا سنگ، آن را به حیاط مدرسه بیاورد. بچهها باید با هدفگیری و پرتاب، سنگها را از روی هم بزنند. این کار باعث تقویت ماهیچههای دست و هماهنگی چشم و دست میشود. همچنین بچهها در این بازی نوبتگیری را یاد میگیرند و با برد و باخت کنار میآیند.
در کلاس هم میتوان از بازیهای محلی کمک گرفت. مثلاً بازی «کلمهبازی» که در آن بچهها به نوبت کلمهای از فرهنگ محلی خود میگویند و نفر بعدی باید کلمهای بگوید که با حرف آخر کلمهٔ قبلی شروع شود. این بازی، دایرهٔ واژگان بچهها را گسترش میدهد و به آنها کمک میکند تا با اصطلاحات قدیمی و محلی آشنا شوند. با این روش، درس فارسی برای بچهها شیرینتر و ملموستر میشود.
| نام بازی | مهارت حرکتی | مهارت تربیتی |
|---|---|---|
| گیلانبازی | تعادل و چابکی | کار گروهی و همکاری |
| خروسجنگی | قدرت پاها و استقامت | رعایت قوانین و صبر |
| مرغآزاد | سرعت عکسالعمل | تصمیمگیری سریع |
سه پرسش چالشی دربارهٔ بازیهای محلی
پاسخ: خیر، بعضی از بازیها مانند «قاپبازی» نیاز به سرعت زیاد دارند و ممکن است برای بچههایی که تازه ورزش میکنند، سخت باشد. اما معلم میتواند قوانین را کمی عوض کند تا همه بتوانند بازی کنند. مثلاً در همان قاپبازی، به جای دویدن، میتوان از راه رفتن سریع استفاده کرد تا همه لذت ببرند.
پاسخ: یکی از دلایلش این است که بعضی از این بازیها را نمیشناسند یا فکر میکنند قدیمی هستند. اما وقتی معلم یا یکی از بزرگترها داستان جالب پشت آن بازی را تعریف کند، همه ذوق میکنند. مثلاً دانستن این که بازی «دوز» ریشه در بازی باستانی «نُرد» دارد، میتواند حس کنجکاوی بچهها را برانگیزد.
پاسخ: نه، آنها جای درس را نمیگیرند، اما به ما کمک میکنند درس را بهتر بفهمیم. مثلاً وقتی در بازی «وسطی» از اعداد استفاده میکنیم، ریاضی برایمان زندهتر میشود. یا وقتی در بازی «اسمها و شغلها» با نام مشاغل قدیمی آشنا میشویم، درس اجتماعی را عمیقتر یاد میگیریم.
جمعبندی
بازیهای بومی محلی، پلی هستند میان گذشته و امروز ما. آنها با سادهترین امکانات، بهترین فرصتها را برای حرکت، فکر کردن و کنار آمدن با دیگران فراهم میکنند. وقتی در مدرسه یا خانه این بازیها را انجام میدهیم، نه تنها سرگرم میشویم، بلکه با هویت و فرهنگ خودمان عمیقتر آشنا میگردیم. یادمان باشد که هر بازی، یک کلاس کوچک است و هر کلاس، میتواند مثل یک بازی شیرین باشد.