الیاف و پارچه؛ از مادهٔ اولیه تا سطح بافتهشده
هر روز با لباس، روتختی، پرده یا کیف خود سروکار داریم، اما کمتر به این فکر میکنیم که اینها از چه ساخته شدهاند. همهٔ این وسایل از «الیاف» و «پارچه» درست میشوند. الیاف همان رشتههای نازک و بلندی هستند که میتوانند طبیعی یا ساخت دست بشر باشند. وقتی این رشتهها را به هم بتابانیم، نخ به دست میآید و وقتی نخها را روی هم بچینیم و به روشهای گوناگون در هم بدوزیم یا ببافیم، سطحی به نام پارچه پدید میآید. شناخت الیاف و روشهای بافت به ما کمک میکند پارچهای مناسب برای هر کار، از لباس تابستانی تا پتوی زمستانی، انتخاب کنیم.
الیاف طبیعی و ساختهٔ دست بشر
الیاف را میتوان به دو دستهٔ بزرگ تقسیم کرد: الیاف طبیعی و الیاف ساختگی. الیاف طبیعی از منابعی مانند گیاهان، جانوران یا حتی سنگها به دست میآیند. پنبه، کتان و کنف از گیاهان گرفته میشوند و بسیار خنک و جاذب رطوبت هستند. پشم از پشت گوسفند و ابریشم از پیلهٔ کرم ابریشم به دست میآید که گرما را به خوبی نگه میدارند و نرمی خاصی دارند. پنبه را بیشتر دانشآموزان میشناسند؛ چون تیشرتهای تابستانی و بسیاری از لباسهای روزمره از پنبه تهیه میشوند.
در سوی دیگر، الیاف ساخت دست بشر قرار دارند که خود به دو گروه «نیمهطبیعی» و «کاملاً ساختگی» بخش میشوند. الیاف نیمهطبیعی مانند ویسکوز از چوب درختان ساخته میشوند؛ اما با مواد شیمیایی پردازش میگردند. الیاف کاملاً ساختگی مانند پلیاستر و نایلون از مواد نفتی تولید میشوند. این الیاف معمولاً مقاومتر، چروکناپذیرتر و ارزانتر از الیاف طبیعی هستند، اما به اندازهٔ پنبه یا پشم نفسکش نیستند. به همین دلیل، امروزه بسیاری از پارچهها از آمیختن الیاف طبیعی و ساختگی درست میشوند تا هم نرمی داشته باشند و هم دوام بیشتری پیدا کنند.
| نوع الیاف | نمونه | ویژگی اصلی | کاربرد در پوشاک |
|---|---|---|---|
| طبیعی گیاهی | پنبه، کتان | خنک و جاذب رطوبت | لباس تابستانی، حوله |
| طبیعی حیوانی | پشم، ابریشم | گرمکننده و نرم | پالتو، روسری، شال |
| ساختگی (نیمهطبیعی) | ویسکوز | نرم و براق مانند ابریشم | لباس مجلسی و آستری |
| ساختگی (کاملاً شیمیایی) | پلیاستر، نایلون | مقاوم، چروکناپذیر | لباس ورزشی، کاپشن |
از نخ تا پارچه؛ روشهای بافت و تولید
پس از آنکه الیاف به نخ تبدیل شدند، نوبت به بافت میرسد. مهمترین روشهای تولید پارچه، بافت و بافندگی هستند. در روش بافت، دو دسته نخ به نامهای «تار» و «پود» روی هم قرار میگیرند. نخهای تار در جهت طولی و نخهای پود در جهت عرضی چیده میشوند و با عبور پود از روی و زیر تار، سطح پارچه شکل میگیرد. اگر به پارچهٔ یک شلوار جین دقت کنید، خطوط مورب آن را میبینید که از همین روش بافت به نام «سراجه» یا همان دِرید (denim) به دست میآید. پارچههای سادهتر مانند ملحفهها با بافت «تافته» ساخته میشوند که در آن تار و پود یکدرمیان روی هم میروند.
روش دیگر، بافندگی یا کشباف است که با یک رشته نخ و با استفاده از میلهای بافندگی یا ماشینهای گردان انجام میشود. در این روش، حلقههای نخ به هم قفل میشوند و پارچهای کشسان و نرم پدید میآید. تیشرتهای یقهگرد، جورابها و کلاههای بافتنی نمونههایی از پارچهٔ کشباف هستند. این پارچهها برخلاف پارچههای بافتی، کشش خوبی دارند و به راحتی فرم بدن را میگیرند؛ به همین دلیل برای لباسهای راحتی بسیار مناسباند. علاوه بر این دو روش اصلی، روشهای دیگری مانند تولید پارچههای نَبُد (نمد) نیز وجود دارد که در آن الیاف با فشار و رطوبت به هم میچسبند و نیازی به نخ و بافت ندارند.
پرسشهای چالشبرانگیز درباره الیاف و پارچه
پاسخ: نه، این یک باور نادرست است. پارچهٔ طبیعی مانند پنبه برای هوای گرم عالی است، اما زود چروک میشود و ممکن است پس از چند بار شستشو، فرم خود را از دست بدهد. پارچهٔ ساختگی مانند پلیاستر چروک نمیشود و بسیار مقاوم است، اما تنفس پوستی کمی دارد. بهترین انتخاب، پارچههای ترکیبی هستند که از هر دو جنس ساخته میشوند؛ مثل پارچههای پلیکاتن که هم نرمی پنبه را دارند و هم دوام پلیاستر را.
پاسخ: قیمت پارچه به چند چیز بستگی دارد: سختی به دست آوردن الیاف، فرایند تولید و ویژگیهای خاص آن. مثلاً ابریشم طبیعی به دلیل زحمت زیاد پرورش کرم ابریشم و پیچیدگی تولید، بسیار گران است. در مقابل، پلیاستر از مواد نفتی با فرایند صنعتی سادهتری ساخته میشود و قیمت پایینتری دارد. همچنین پارچههای با بافت پیچیده یا طرحهای خاص، زمان بیشتری برای تولید نیاز دارند و گرانتر تمام میشوند.
پاسخ: خیر، پارچههای نمدی مانند نمد کلاههای عشایری یا برخی پوششهای صنعتی، اصلاً نخ ندارند. در نمد، الیاف پشمی با فشار، بخار و مواد قلیایی به هم میچسبند و یک سطح یکپارچه و فشرده ایجاد میکنند. البته این روش امروزه کمتر برای پوشاک روزمره استفاده میشود و بیشتر برای کلاه، کفش یا وسایل تزئینی کاربرد دارد.
دورنمای ساده
الیاف، پایه و اساس همهٔ پارچهها هستند و میتوانند از طبیعت یا از مواد شیمیایی به دست آیند. هر الیاف، ویژگیهای منحصربهفردی دارد که آن را برای کار خاصی مناسب میسازد. سپس این الیاف با روشهای بافت یا بافندگی به نخ و در نهایت به پارچه تبدیل میشوند. تفاوت میان پارچهٔ بافتی و کشباف، تنوع پارچههای موجود در بازار را بیشتر میکند. شناخت این تفاوتها به ما کمک میکند هنگام خرید پوشاک یا وسایل پارچهای، انتخاب هوشمندانهتری داشته باشیم و بدانیم چرا یک لباس برای تابستان خوب است و دیگری برای زمستان. همچنین با دانستن این نکات، متوجه میشویم که هر پارچه نیاز به مراقبت ویژهای دارد؛ مثلاً پشم را نباید با آب داغ شست یا پلیاستر را میتوان سریع خشک کرد. پس الیاف و پارچه فقط یک مبحث ساده نیستند، بلکه کلید درک دنیای پوشاک و منسوجات اطراف ما هستند.
