دار افقی و دار عمودی؛ دو شیوهٔ بافندگی در خانه و کارگاه
ساختار و جایگاه دو دار
دار افقی، همان طور که از نامش پیداست، به صورت خوابیده روی زمین قرار میگیرد. این دار معمولاً چهارچوبی مستطیلشکل است که تارها به دور دو محور افقی آن پیچیده شدهاند. بافنده برای کار با این دار، روی زمین یا یک چهارپایهٔ کوتاه مینشیند و پارچه را از یک طرف به طرف دیگر میبافد. این نوع دار بیشتر در بافت فرش، گلیم، جلزن و سایر دستبافتههای پهن و بزرگ کاربرد دارد. از آنجا که بافنده در کنار دار مینشیند، میتواند با هر دو دست به راحتی پود را بین تارها عبور دهد و گرهها را بزند.
در مقابل، دار عمودی را به صورت ایستاده و عمود بر زمین نصب میکنند. تارها در این دار از بالا به پایین کشیده میشوند و بافنده درست مقابل آن میایستد. این حالت، امکان دیدن کامل سطح کار را به بافنده میدهد و برای بافت پارچههای ظریفتر مانند ترمه، شال، و پارچههای لباسی مناسب است. در دار عمودی، معمولاً از وزنه یا کشش مکانیکی برای سفت نگه داشتن تارها استفاده میشود تا بافت یکنواخت و منظم پیش برود.
| ویژگی | دار افقی | دار عمودی |
|---|---|---|
| جایگاه بافنده | کنار دار، نشسته | مقابل دار، ایستاده |
| جهت تارها | افقی (چپ به راست) | عمودی (بالا به پایین) |
| نمونه محصول | فرش، گلیم، جلزن | ترمه، شال، پارچهی لباسی |
| نوع بافت | گرهدار و ضخیم | صاف و ظریف |
کاربردها و تأثیر بر دستبافتهها
هر یک از این دو دار، محصول نهایی را تحت تأثیر قرار میدهند. در دار افقی، چون بافنده نشسته و از نزدیک به کار نگاه میکند، کنترل بیشتری روی گرهها و تراکم بافت دارد. به همین دلیل، فرشهای دستباف که نیاز به گرههای محکم و ریز دارند، بیشتر روی دار افقی بافته میشوند. همچنین، وزن پارچه در این دار به طور یکنواخت روی تارها پخش میشود و امکان بافت طرحهای بزرگ و پرگره را فراهم میکند. بسیاری از قالیهای معروف ایران، مثل قالی تبریز یا کاشان، روی دار افقی بافته شدهاند.
در دار عمودی، بافنده میتواند طرح را به صورت کامل و از فاصلهٔ مناسب ببیند. این ویژگی برای بافت پارچههایی که نقشهٔ دقیق و ریز دارند، مثل ترمه یا شالهای کشمیر، بسیار مهم است. همچنین، در دار عمودی، بافنده میتواند با سرعت بیشتری پود را عبور دهد و پارچهای با بافت یکنواختتر تولید کند. به همین دلیل، پارچههای لباسی که نیاز به سطحی صاف و نرم دارند، معمولاً بر روی دار عمودی بافته میشوند. در کارگاههای بزرگ، از دارهای عمودی مکانیکی هم استفاده میشود که کار بافنده را آسانتر میکند.
پرسشهایی که ذهن بافنده را درگیر میکند
از نظر تئوری بله، اما در عمل خیر. دار افقی برای بافتهای ضخیم و گرهدار طراحی شده است. اگر بخواهید روی آن پارچهی ظریف ببافید، تارها به دلیل کشش افقی، ممکن است شل شوند یا پارچه چروک شود. به علاوه، دید بافنده به سطح کار در دار افقی محدود است و نمیتواند ریزبافتهای ظریف را به خوبی کنترل کند.
در دار عمودی، وزن پارچه به تارهای بالایی فشار میآورد و ممکن است باعث کشیدگی یا پاره شدن آنها شود. برای فرش بزرگ که وزن زیادی دارد، این فشار زیاد میشود و بافت را دشوار میکند. در دار افقی، وزن پارچه روی زمین قرار میگیرد و چنین خطری وجود ندارد.
انتخاب دار به محصول نهایی بستگی دارد، نه به سلیقهٔ بافنده. هر دار برای گروه خاصی از دستبافتهها تکامل یافته است. با این حال، بافندههای ماهر معمولاً هر دو نوع دار را بلدند و بسته به سفارش کار، از یکی از آنها استفاده میکنند.
شواهد تاریخی نشان میدهد که دار افقی شکل اولیهتری دارد و در جوامع کوچنشین و روستایی رواج بیشتری داشته است. دار عمودی بعدها و با پیشرفت بافندگی شهری و نیاز به پارچههای ظریفتر ساخته شد. اما هر دو نوع دار هنوز هم در نقاط مختلف ایران استفاده میشوند و هرکدام جایگاه خود را دارند.
