کنترل آفات و بیماریها
روشهای اصلی کنترل آفات
روشهای کنترل آفات و بیماریهای گیاهی به چند دستهٔ اصلی تقسیم میشوند. هر کدام از این روشها برای شرایط خاصی مناسب هستند و گاهی باید چند روش را با هم ترکیب کرد تا بهترین نتیجه به دست آید.
| روش کنترل | توضیح | مزیت |
|---|---|---|
| روش زراعی | تناوب کشت، شخم زدن، آبیاری مناسب و کاشت گونههای مقاوم | کمهزینه و دوستدار محیط زیست |
| روش مکانیکی | جمعآوری دستی آفات، نصب تلههای چسبنده و استفاده از تور | بدون استفاده از مواد شیمیایی |
| روش بیولوژیک | استفاده از دشمنان طبیعی مانند کفزدوزک، زنبورهای پارازیت و باکتریهای مفید | ایمن و پایدار |
| روش شیمیایی | استفاده از سموم و آفتکشهای مناسب | سریعترین اثر را دارد |
در روش زراعی، کشاورز با تغییر زمان کاشت یا استفاده از گیاهان مقاوم، شرایط را برای رشد آفت سخت میکند. مثلاً اگر یک سال گندم و سال بعد نخود بکارد، آفتهایی که فقط از گندم تغذیه میکنند، از بین میروند. در روش مکانیکی، گاهی کافی است شبها با چراغ قوه به باغ برویم و کرمهای برگخوار را از روی بوتهها جمع کنیم. روش بیولوژیک شاید جالبترین باشد؛ مثلاً کفزدوزکها که حشرات کوچک و خالدار هستند، هر روز تعداد زیادی شته میخورند و به این ترتیب جمعیت شتهها را کنترل میکنند. روش شیمیایی وقتی به کار میرود که آفت به سرعت در حال گسترش است و باید هر چه زودتر جلوی آن گرفته شود. اما باید دقت کرد که سموم بیش از حد استفاده نشوند تا به حشرات مفید و خود گیاه آسیب نرسانند.
کنترل تلفیقی؛ بهترین راه حل
امروزه کارشناسان کشاورزی توصیه میکنند که برای کنترل آفات از یک روش خاص استفاده نکنیم، بلکه چند روش را با هم ترکیب کنیم. به این کار «کنترل تلفیقی» میگویند. در این روش، ابتدا وضعیت مزرعه را به دقت بررسی میکنند و تعداد آفات را میشمارند. اگر تعداد آفات از حد معینی بیشتر شود، تصمیم میگیرند که از کدام روش استفاده کنند. مثلاً ممکن است ابتدا از روش مکانیکی استفاده کنند و اگر نتیجه نگرفتند، از روش بیولوژیک کمک بگیرند و در آخرین مرحله، اگر آفت همچنان زیاد بود، از سموم شیمیایی با دوز کم استفاده کنند.
یکی از نمونههای عینی کنترل تلفیقی، مبارزه با کرم ساقهخوار برنج است. کشاورزان میتوانند با شخم زدن زمین در پاییز، تخمهای این آفت را از بین ببرند (روش زراعی). سپس در فصل رشد، اگر تعداد پروانهها زیاد شد، از تلههای فرمونی برای جذب و به دام انداختن نرها استفاده کنند (روش مکانیکی). در مرحله بعد، میتوانند زنبورهای کوچکی را که تخمهای کرم ساقهخوار را میخورند، در مزرعه رها کنند (روش بیولوژیک). اگر همهٔ این کارها مؤثر نبود، آنگاه از سموم کمخطر استفاده میکنند که تأثیر کمی بر محیط زیست دارد. این روش ترکیبی، هم محصول را نجات میدهد و هم از تخریب طبیعت جلوگیری میکند.
باورهای نادرست دربارهٔ کنترل آفات
آیا هر حشرهای که روی گیاه میبینیم، آفت محسوب میشود؟
خیر! بسیاری از حشرات برای گیاهان مفید هستند. مثلاً زنبورهای عسل گردهافشانی میکنند و کفزدوزکها شته میخورند. فقط حشراتی که از شیره یا برگ گیاه تغذیه میکنند و به آن آسیب میزنند، آفت نامیده میشوند. قبل از هر اقدامی باید نوع حشره را بشناسیم.
آیا استفاده از سموم شیمیایی همیشه بهترین راه است؟
نه، سموم شیمیایی اگرچه سریع عمل میکنند، اما معایب زیادی دارند. ممکن است حشرات مفید را هم از بین ببرند، به خاک و آب آسیب بزنند و حتی برای انسان خطرناک باشند. به همین دلیل، همیشه توصیه میشود اول از روشهای غیرشیمیایی استفاده کنیم و فقط در موارد ضروری از سم کمک بگیریم.
آیا بیماریهای گیاهی فقط توسط حشرات منتقل میشوند؟
خیر، بسیاری از بیماریهای گیاهی توسط قارچها، باکتریها و ویروسها ایجاد میشوند که از راههای دیگری مانند آب، خاک، باد و حتی ابزارهای آلوده به گیاه منتقل میشوند. مثلاً بیماری سفیدک سطحی که روی برگهای خیار و کدو دیده میشود، توسط قارچی ایجاد میگردد که در هوای مرطوب رشد میکند.
اگر یک گیاه بیمار شد، آیا تمام بوتههای اطراف را هم باید از بین ببریم؟
نه، ابتدا باید گیاه بیمار را شناسایی کنیم و ببینیم بیماری واگیردار است یا نه. اگر بیماری واگیردار باشد، بهتر است گیاه بیمار را جدا کنیم تا به بقیه سرایت نکند. اما اگر بیماری فقط به خاطر کمبود مواد غذایی یا آبیاری زیاد باشد، با اصلاح شرایط، گیاه دوباره سالم میشود.
کنترل آفات و بیماریهای گیاهی یک کار هوشمندانه است که نیاز به شناخت و دقت دارد. با به کار گرفتن روشهای زراعی مانند تناوب کشت، مکانیکی مانند تلهگذاری، بیولوژیک مانند استفاده از دشمنان طبیعی و در نهایت شیمیایی با احتیاط، میتوان از محصولات کشاورزی محافظت کرد. مهمترین اصل این است که همیشه پیشگیری را بر درمان مقدم بدانیم و از روشهای تلفیقی استفاده کنیم تا هم غذای سالم داشته باشیم و هم طبیعت را برای نسلهای آینده حفظ کنیم. یادمان باشد که هر حشرهای دشمن نیست و بسیاری از آنها دوستان خوبی برای باغ و مزرعه ما هستند.
