روشهای تکثیر گیاهان
روشهای رویشی و زایشی؛ دو راه اصلی برای افزایش گیاهان
به طور کلی روشهای تکثیر گیاهان به دو گروه بزرگ تقسیم میشوند: روش زایشی که از دانه یا تخم استفاده میکند و روش رویشی که در آن از بخشی از گیاه مادر مانند ساقه، ریشه یا برگ برای ساختن گیاه جدید کمک میگیریم.
| ویژگیها | روش زایشی (از دانه) | روش رویشی (از بخشی از گیاه) |
|---|---|---|
| سرعت رشد | کندتر | سریعتر |
| شباهت به گیاه مادر | ممکن است متفاوت باشد | دقیقاً همانند گیاه مادر است |
| نیاز به ابزار خاص | کمتر | بیشتر (چاقو، هورمون ریشهزایی و...) |
| نمونه گیاهان | گوجهفرنگی، خیار، لوبیا | سیبزمینی، نعناع، بنفشه آفریقایی |
در روش زایشی، گیاه از دانه به وجود میآید. این روش در طبیعت بسیار رایج است و تنوع ژنتیکی ایجاد میکند. اما در روش رویشی، مانند قلمه زدن یا خوابانیدن، گیاه جدید دقیقاً کپی گیاه مادر است. به همین دلیل باغبانها برای تکثیر گیاهانی که خواص خوبی دارند، از روش رویشی استفاده میکنند. مثلاً اگر یک درخت سیب میوههای شیرینی داشته باشد، با قلمه زدن میتوانند درختانی با همان میوههای شیرین به دست آورند.
آشنایی با روشهای اصلی تکثیر رویشی
قلمه زدن یکی از رایجترین روشهاست. در این روش، تکهای از ساقه، برگ یا ریشه گیاه را جدا کرده و در خاک یا آب میگذاریم تا ریشه بزند. مثلاً قلمهٔ ساقهٔ شمعدانی یا برگ بنفشه آفریقایی به راحتی ریشه میدهد. بهتر است قلمه را از گیاهی سالم و بدون آفت بگیریم و اگر از هورمون ریشهزایی استفاده کنیم، نتیجه بهتر میشود.
خوابانیدن روش دیگری است که در آن ساقهٔ گیاه را بدون جدا کردن از مادر، به خاک خم میکنیم و قسمتی از آن را با خاک میپوشانیم. پس از مدتی آن قسمت ریشه میدهد و بعد آن را از گیاه مادر جدا میکنیم. این روش برای گیاهانی مانند تمشک و مویز کاربرد دارد و چون قلمه در طول ریشهزایی به گیاه مادر متصل است، از خشک شدن آن جلوگیری میشود.
تقسیم بوته برای گیاهانی که چندین ساقه از یک ریشه بیرون میآیند، مانند نعناع یا گلهای زینتی، مناسب است. در این روش بوته را از خاک بیرون میآوریم و با دست یا چاقو آن را به چند بخش تقسیم میکنیم و هر بخش را جداگانه میکاریم. هر قسمت باید ریشه و چند ساقه داشته باشد تا بتواند به تنهایی رشد کند.
گرفتن پاجوش نیز مانند تقسیم بوته است، با این تفاوت که پاجوشها، گیاهان کوچکی هستند که از ریشه یا ساقهٔ زیرزمینی گیاه مادر میرویند. مثلاً درخت توت یا موز پاجوش تولید میکند. کافی است پاجوش را با ریشههای خود از خاک درآوریم و در جای دیگری بکاریم. این روش بسیار ساده است و گیاه جدید سریعاً رشد میکند.
در کنار این روشها، کشت دانه نیز همچنان یکی از اصلیترین راههای تکثیر است. هرچند که ممکن است گیاه حاصل از دانه با گیاه مادر تفاوت داشته باشد، اما این روش برای تولید انبوه و حفظ تنوع ژنتیکی بسیار مهم است. مثلاً در کشت گوجهفرنگی و خیار، اغلب از دانه استفاده میکنند.
پرسشهای چالشی دربارهٔ تکثیر گیاهان
چرا گاهی گیاه حاصل از دانه با گیاه مادر فرق دارد؟
دانه از ترکیب دو گیاه مختلف (پدر و مادر) به وجود میآید، بنابراین صفات جدیدی در آن ظاهر میشود. اما در روش رویشی، گیاه جدید از یک بخش از گیاه مادر ساخته میشود و دقیقاً همان صفات را دارد، چون هیچ ترکیب ژنی جدیدی رخ نمیدهد.
آیا همهٔ گیاهان را میتوان با قلمه زدن تکثیر کرد؟
خیر، برخی گیاهان مانند درختان کاج یا بلوط به سختی از قلمه ریشه میدهند و بهتر است با دانه تکثیر شوند. همچنین گیاهانی که ساقهٔ آبدار دارند، مانند کاکتوس، برای قلمهزنی باید چند روز ساقه را در هوای آزاد بگذاریم تا بریدگی آن خشک شود، بعد آن را بکاریم تا پوسیده نشود.
چرا در روش خوابانیدن، قلمه از گیاه مادر جدا نمیشود؟
در خوابانیدن، قلمه تا زمانی که ریشهها به اندازهٔ کافی رشد کنند به گیاه مادر وصل میماند تا آب و مواد غذایی مورد نیاز خود را از آن بگیرد. این کار باعث میشود که قلمه خشک نشود و احتمال موفقیت آن بسیار بالا برود. این روش برای گیاهانی که قلمههایشان به سختی ریشه میدهد، بسیار مفید است.
آیا استفاده از هورمون ریشهزایی ضروری است؟
نه، ضروری نیست اما بسیار کمککننده است. هورمون ریشهزایی مانند یک محرک عمل میکند و باعث میشود قلمه سریعتر و با ریشههای بیشتری رشد کند. برای قلمههای سختریشه مانند رز یا انگور، استفاده از این هورمون موفقیت را چند برابر میکند، اما برای گیاهان آسان مانند نعناع یا شمعدانی، نیازی به آن نیست.
به خاطر داشته باشیم: هر روش تکثیر برای گروه خاصی از گیاهان مناسب است. کاشت دانه برای تولید انبوه و تنوع ژنتیکی، قلمهزنی و خوابانیدن برای کپیبرداری از گیاهان خوب، تقسیم بوته برای گیاهان پرشاخه، و پاجوشگیری برای گیاهانی که به طور طبیعی پاجوش تولید میکنند. انتخاب روش درست، بهترین نتیجه را در باغبانی و کشاورزی به همراه دارد.
