بذر و اندام تکثیری چیست؟
انواع اندامهای تکثیری در گیاهان
همهی گیاهان از راه بذر تولید مثل نمیکنند. برخی از آنها میتوانند از بخشهای دیگر خود نیز گیاهی تازه بسازند. به این بخشها «اندام تکثیری» میگوییم. این اندامها شامل دانه، غده، ساقه و برگ میشوند. در ادامه با هرکدام آشنا میشویم.
| اندام تکثیری | مثال | ویژگی مهم |
|---|---|---|
| دانه | گندم، لوبیا، آفتابگردان | دارای جنین و مواد غذایی ذخیره |
| غده | سیبزمینی، سیبزمینی شیرین | ساقه یا ریشهی ضخیم شده با جوانههای کوچک |
| ساقه | نعناع، بید، رزماری | قسمتی از ساقه که در خاک ریشه میزند |
| برگ | ساکولنت، بنفشهی آفریقایی | برگ ضخیم که از آن ریشه و گیاهچه میروید |
برای نمونه، وقتی یک دانهی لوبیا را در خاک مرطوب میکاریم، پس از چند روز یک گیاه کوچک از آن بیرون میآید. اما اگر یک غدهی سیبزمینی را با جوانههایش بکاریم، هر جوانه میتواند یک بوتهی سیبزمینی تازه تولید کند. همچنین قلمهزدن (بریدن بخشی از ساقه و کاشت آن در خاک) یک روش رایج برای تکثیر نعناع و بسیاری از گیاهان زینتی است. جالب است که در بعضی گیاهان مانند کالانکوئه، حتی از لبهی برگ هم گیاهچههای ریزی بیرون میزند که پس از افتادن روی خاک، رشد میکنند.
تفاوت بذر با دیگر اندامهای تکثیری
بذرها معمولاً پس از گردهافشانی و لقاح به وجود میآیند و دارای جنین هستند، در حالی که غده، ساقه و برگ از پیشتر بخشی از گیاه مادر بودهاند. به عبارت دیگر، بذر حاصل آمیزش دو گیاه (یا دو گل) است و تنوع ژنتیکی بیشتری به همراه دارد. اما اندامهای رویشی مانند غده یا ساقه، نسخهی کاملاً مشابهی از گیاه مادر را میسازند. به این نوع تکثیر، «تکثیر غیرجنسی» یا «تکثیر رویشی» میگوییم.
یکی از مزیتهای بزرگ بذر این است که میتواند برای مدت طولانی در شرایط سخت (خشکی، سرما) زنده بماند و پس از فراهم شدن شرایط، جوانه بزند. ولی غدهها و ساقهها معمولاً زودتر فاسد میشوند و نمیتوانند مدتی طولانی بدون خاک و آب دوام بیاورند. از سوی دیگر، تکثیر با قلمهی ساقه خیلی سریعتر از کاشت بذر نتیجه میدهد. مثلاً اگر یک شاخهی نعناع را در آب بگذاریم، کمتر از یک هفته ریشههای سفید و نازکی از آن بیرون میزند. برای دانشآموزی که میخواهد در خانه یک گیاه تازه پرورش دهد، تکثیر با قلمه یا غده معمولاً آسانتر و سریعتر از کاشت بذر است.
پرسشهای رایج دربارهی بذر و اندامهای تکثیری
پرسش: آیا هر دانهای که میکاریم، حتماً گیاه میشود؟
خیر، دانهها برای جوانهزدن به شرایط مناسبی مانند رطوبت، اکسیژن و دمای مناسب نیاز دارند. اگر دانه خیلی خشک باشد یا در دمای خیلی سرد یا خیلی گرم قرار گیرد، جوانه نمیزند. همچنین برخی دانهها نیاز به دورهی سرمایش یا خراشدهی پوسته دارند تا بتوانند آب را جذب کنند.
پرسش: چرا بعضی گیاهان از غده تکثیر میشوند، ولی بعضی دیگر نه؟
غدهها در گیاهانی دیده میشوند که برای ذخیرهی مواد غذایی در زیرزمین، ساقه یا ریشهی خود را ضخیم میکنند. سیبزمینی یک نمونهی معروف است؛ غدههای آن حاوی نشاسته و مواد ذخیرهای هستند و جوانههای کوچکی به نام «چشم» دارند که از آنها ساقهی جدید میروید. گیاهانی که چنین ساختاری ندارند، نمیتوانند از این روش استفاده کنند.
پرسش: آیا برگ کاهو یا اسفناج را هم میتوان برای تکثیر استفاده کرد؟
نه، بیشتر برگهایی که میخوریم، برگهای نازک و معمولی هستند و توانایی تولید ریشه و ساقه را ندارند. برگهایی که میتوانند گیاه جدید تولید کنند، معمولاً ضخیم و گوشتی هستند و در گیاهانی مانند ساکولنتها و بنفشهی آفریقایی دیده میشوند. در آن برگها، سلولهای ویژهای وجود دارند که میتوانند بافت جدید بسازند.
آنچه خواندیم: بذر و اندامهای تکثیری مانند غده، ساقه و برگ، ابزارهای گیاهان برای تولید گیاهان تازه هستند. هرکدام روش خاص خود را دارند: بذر از راه جنسی و با تنوع بالا، و غده، ساقه و برگ از راه غیرجنسی و با همان ویژگیهای گیاه مادر. شناخت این اندامها به ما کمک میکند تا بتوانیم گیاهان مورد نظر خود را بهتر پرورش دهیم، سریعتر تکثیر کنیم و از تنوع دنیای گیاهان لذت ببریم. پس دفعهی بعد که یک سیبزمینی یا یک برگ ساکولنت را دیدید، به یاد داشته باشید که هرکدام یک «دانهی پنهان» برای ساختن یک زندگی تازه هستند.
