دین در ایران باستان
خدایان و ایزدان در باورهای کهن
ایرانیان باستان، مانند بسیاری از مردم دیگر روزگار خود، به خدایان زیادی باور داشتند. آنها برای هر پدیدهٔ طبیعی، مانند خورشید، ماه، آب و آتش، ایزدی (خدایی) در نظر میگرفتند. برای نمونه، ایزد «مهر» یا «میترا» نگهبان پیمان و روشنایی بود و ایزد «آناهیتا» ایزدبانوی آبهای پاکیزه و باروری به شمار میرفت. مردم هنگام باراننیامدن، به درگاه آناهیتا نیایش میکردند و از او باران میخواستند.
اما با گذشت زمان، آیین زرتشتی که توسط پیامبری به نام زرتشت پدید آمد، به یکی از اصلیترین دینهای ایران باستان تبدیل شد. در این آیین، مردم به یک خدای یگانه به نام «اهورامزدا» ایمان آوردند. اهورامزدا نماد روشنایی، راستی و نیکی بود و در برابر او، «اهریمن» نمایندهٔ تاریکی و دروغ قرار داشت. باور زرتشتیان این بود که آدمیان باید با پیروی از سه راه «اندیشهٔ نیک، گفتار نیک و کردار نیک» به اهورامزدا نزدیک شوند و از اهریمن دوری کنند.
آیینهای دینی در زندگی روزمره
آیینهای دینی فقط در آتشکدهها انجام نمیشدند، بلکه در خانهها هم جایگاه ویژهای داشتند. مثلاً هنگام غذا خوردن، زرتشتیان پیش از هر کاری، کمی از غذا را به نشانهٔ سپاس به آتش تقدیم میکردند. امروز هم شاید دیده باشید که بزرگترها هنگام شروع سال نو یا جشنهای خانوادگی، سفرهای میچینند و روی آن چیزهایی مانند سبزه، سمنو و سکه میگذارند. این کار ریشه در همان آیینهای کهن ایران دارد که برای هر جشن، نمادهای ویژهای به کار میبردند.
| نام ایزد یا مفهوم | در آیین پیش از زرتشت | در آیین زرتشتی |
|---|---|---|
| خدای برتر | خدایان گوناگون مانند مهر و آناهیتا | اهورامزدا (یکتا) |
| نماد اصلی | آب، خورشید و آتش | آتش پاک و راستی |
| وظیفهٔ انسان | قربانی دادن برای خشنودی خدایان | پیروی از اندیشه، گفتار و کردار نیک |
پرسشهای چالشی دربارهٔ دین ایران باستان
چرا زرتشتیان آتش را میپرستیدند؟
آنها آتش را نمیپرستیدند، بلکه آن را نماد روشنایی و پاکی اهورامزدا میدانستند. آنها در برابر آتش به نشانهٔ احترام به اهورامزدا میایستادند و نیایش میکردند، درست مانند اینکه امروز ما هنگام دیدن پرچم کشورمان، به آن ادای احترام میکنیم.
آیا در ایران باستان فقط یک دین وجود داشت؟
خیر. در کنار آیین زرتشتی، دینهای دیگری مانند آیین مهرپرستی و آیین مانوی هم بودند. اما آیین زرتشتی به دلیل پشتیبانی پادشاهان هخامنشی و ساسانی، از همه مهمتر و گستردهتر بود.
چرا امروز دیگر آن آیینها را به همان شکل انجام نمیدهیم؟
با گذشت زمان و تغییر حکومتها و فرهنگها، بسیاری از آیینها دگرگون شدند. اما بخشهایی از آنها، مانند احترام به آب و آتش یا سفرهٔ هفتسین، هنوز در فرهنگ ما باقی مانده و هر سال آن را جشن میگیریم.