خلیفه اول و خلیفه سوم: عنوان عثمان که با شورای تعیینشده از سوی عمر به خلافت رسید
شیوهٔ انتخاب ابوبکر و عمر؛ دو الگوی متفاوت
پس از درگذشت پیامبر اسلام، مسلمانان برای انتخاب جانشین، گرد هم آمدند. ابوبکر که از یاران نزدیک پیامبر بود، با پیشنهاد برخی از بزرگان و سپس با رأی گرفتن از مردم، به عنوان خلیفهٔ اول برگزیده شد. این روش را میتوان به انتخاب رئیسکلاس تشبیه کرد که معلم از دانشآموزان نظرخواهی میکند و محبوبترین فرد را انتخاب میکنند. اما برای جانشینی عمر، ابوبکر پیش از مرگش، عمر را به عنوان خلیفهٔ بعدی معرفی کرد و از مردم خواست تا با او بیعت کنند. این روش مانند زمانی است که یک کاپیتان تیم، قبل از بازنشستگی، جانشین خود را به اعضای تیم معرفی میکند و آنها هم او را میپذیرند.
شورای ششنفره؛ اختراع عمر برای انتخاب خلیفهٔ سوم
وقتی عمر احساس کرد که ممکن است به زودی از دنیا برود، نگران آیندهٔ حکومت بود. او نمیخواست مردم مانند انتخاب ابوبکر دچار اختلاف شوند و همچنین نمیخواست مانند کار خودش، یک نفر را مستقیماً تعیین کند. به همین دلیل، روش جدیدی ابداع کرد: شورایی متشکل از شش نفر از صحابههای برجسته. این شش نفر قرار بود پس از مرگ عمر، دور هم بنشینند و با رأی خود، یکی از میان خودشان را به عنوان خلیفهٔ بعدی انتخاب کنند. این تصمیم عمر مانند این است که یک مدیر مدرسه، شش نفر از معلمان با تجربه را انتخاب کند و از آنها بخواهد که پس از بازنشستگی او، با رأیگیری، مدیر بعدی را از میان خودشان برگزینند.
| نام عضو شورا | نتیجه در انتخاب خلیفه |
|---|---|
| عثمان بن عفان | برنده و خلیفهٔ سوم شد |
| علی بن ابیطالب | از شورا کنار کشید و عثمان برگزیده شد |
| طلحه و زبیر (دو نفر) | از شورا کنار رفتند و رأی خود را به عثمان دادند |
| سعد بن ابیوقاص و عبدالرحمن بن عوف | به نفع عثمان رأی دادند |
در نهایت، پس از کش و قوسهای فراوان و کنارهگیری برخی از اعضا، رأیگیری به نفع عثمان تمام شد و او به عنوان سومین خلیفهٔ مسلمانان برگزیده شد. این روش انتخاب، اگرچه هوشمندانه بود، اما بعدها برخی از مسلمانان نسبت به نحوهٔ اجرای آن انتقاداتی داشتند، چراکه همهٔ مردم در آن دخالت نداشتند.
سه پرسش و پاسخ چالشی
پاسخ: عمر میخواست از اختلافهای بعدی جلوگیری کند و همچنین نمیخواست مانند ابوبکر عمل کند که یک نفر را تعیین کرد، چون خود او نیز با این روش انتخاب شده بود. او فکر میکرد شورا باعث میشود که افراد صاحبنظر و بزرگان جامعه در انتخاب جانشین مشارکت داشته باشند و کار به صورت جمعی تصمیمگیری شود.
پاسخ: برخی اعضا مانند طلحه و زبیر به دلایل شخصی و سیاسی، از شورا کنار کشیدند تا رأی خود را به فرد دیگری (عثمان) بدهند. همچنین علی بن ابیطالب نیز به دلیل آنکه شرایط را برای خود مناسب نمیدید، از رقابت کنارهگیری کرد تا از تفرقه بیشتر جلوگیری شود. این رفتار مانند زمانی است که چند نفر در یک گروه برای انتخاب یک پروژه، بعضی از افراد به نفع دیگری از ادامهٔ رقابت صرفنظر کنند.
پاسخ: به طور مستقیم، مردم در رأیگیری شرکت نداشتند، اما پس از اینکه شورا عثمان را انتخاب کرد، از مردم خواسته شد تا با او بیعت کنند. بسیاری از مردم این کار را کردند، اما برخی معترض بودند که چرا خودشان نتوانستند در انتخاب نقش داشته باشند. این موضوع بعدها به یکی از دلایل اعتراضات علیه عثمان تبدیل شد.
نگاهی به گذشته: انتخاب خلیفهٔ اول با رأی عمومی مسلمانان انجام شد، خلیفهٔ دوم توسط خلیفهٔ قبل معرفی گردید و خلیفهٔ سوم با شورایی که عمر تعیین کرده بود، به خلافت رسید. هر یک از این روشها، نقاط قوت و ضعف خود را داشت. داستان انتخاب عثمان نشان میدهد که گاهی برای حل یک مسئلهٔ بزرگ، باید راههای جدیدی را امتحان کرد، اما هر راهی ممکن است چالشهایی را هم به همراه داشته باشد. این تجربه به ما میآموزد که مشارکت و مشورت، اگرچه دشوار است، اما میتواند به تصمیمگیریهای بهتر منجر شود.
