حوضهٔ آبریز؛ جایی که آبها به مقصد میرسند
حوضهٔ آبریز از چه بخشهایی تشکیل شده است؟
یک حوضهٔ آبریز را مانند یک کاسهٔ بزرگ در نظر بگیرید که لبههای آن را کوهها و بلندیها تشکیل دادهاند. این لبهها را «مرز آبریز» مینامند. هر بار که باران میبارد یا برف آب میشود، آب روی شیبها به پایین سرازیر میشود و به آبراهههای کوچک و بزرگ میپیوندد. در نهایت، همهٔ این آبها از یک نقطهٔ خروجی، مانند دهانهٔ یک رودخانه، از حوضه خارج میشوند و به دریا یا دریاچه میریزند.
جالب است بدانید که هر حوضهٔ آبریز خود از زیرحوضههای کوچکتری تشکیل شده است. مثلاً حوضهٔ آبریز رودخانهٔ کارون، زیرحوضههای متعددی دارد که هر کدام آبِ بخشی از کوهستانهای زاگرس را جمع میکنند. به همین دلیل، دانشمندان برای مطالعهٔ سیلابها یا برنامهریزی برای کشاورزی، هر زیرحوضه را بهطور جداگانه بررسی میکنند.
حوضههای آبریز در زندگی روزمره
شاید با خود بگویید که حوضهٔ آبریز فقط برای جغرافیدانان مهم است، اما این طور نیست. وقتی شما در حیاط مدرسه، بعد از باران، مسیر جریان آب را دنبال میکنید، در واقع دارید یک حوضهٔ آبریزِ کوچک را مشاهده میکنید. آبِ پشتبام خانهتان که از ناودان به پایین میریزد و به جوی خیابان میرسد، بخشی از یک حوضهٔ بزرگتر است. حتی آبی که برای آبیاری گلدانها استفاده میکنید، اگر به بیرون نشت کند، سرانجام به یکی از آبراهههای محلی میپیوندد و به حوضهٔ اصلی میرود.
یکی از نمونههای جالب، حوضهٔ آبریز دریاچهٔ ارومیه است. تمام رودخانههایی که به این دریاچه میریزند، مانند زرینهرود و سیمینهرود، بخشی از این حوضه هستند. اگر در یکی از شهرهای اطراف این دریاچه، مثل تبریز یا ارومیه، باران ببارد، آبِ آن باران در نهایت به دریاچهٔ ارومیه میرسد، مگر اینکه در راه تبخیر شود یا توسط انسان مصرف گردد.
| نام حوضه | مقصد نهایی آبها | رودخانهٔ اصلی |
|---|---|---|
| دریاچهٔ ارومیه | دریاچهٔ ارومیه | زرینهرود |
| خلیج فارس | خلیج فارس | کارون |
سه پرسش و پاسخ چالشی دربارهٔ حوضهٔ آبریز
پرسش: آیا آبِ باران در یک کویر هم به حوضهٔ آبریز تعلق دارد؟
پاسخ: بله، حتی در کویر هم آبِ باران به سمت پایینترین نقطه جریان مییابد و اگر به دریاچه یا باتلاق نرسد، در زمین فرو میرود یا تبخیر میشود. به این گونه حوضهها، «حوضهٔ بسته» میگویند که آبِ آن به دریای آزاد نمیرسد.
پرسش: چطور میتوان مرز یک حوضهٔ آبریز را تشخیص داد؟
پاسخ: با نگاه به نقشهٔ توپوگرافی (نقشهای که بلندی و پستی زمین را نشان میدهد). خطهایی که قلهها و یالهای کوهستان را به هم وصل میکنند، همان مرز آبریز هستند. اگر از بالای یک کوه، آبِ دو طرفِ آن به دو جهت مختلف برود، آن کوه مرز بین دو حوضه است.
پرسش: آیا ساخت سد بر روی رودخانه، حوضهٔ آبریز را تغییر میدهد؟
پاسخ: خیر، سد فقط مسیر و زمان رسیدن آب را تغییر میدهد، اما مرزهای حوضه و مقصد نهایی آب را عوض نمیکند. آبِ ذخیرهشده در پشت سد، همچنان در همان حوضه باقی میماند و سرانجام به همان دریا یا دریاچه میریزد، مگر اینکه برای آبیاری یا شرب مصرف شود.
آنچه خواندید: حوضهٔ آبریز منطقهای است که همهٔ آبهای سطحیِ آن به یک نقطهٔ مشخص میرسند. مرز این حوضه توسط کوهها و بلندیها مشخص میشود و میتواند زیرحوضههای کوچکتری داشته باشد. در زندگی روزمره، از مسیر آبِ باران در حیاط تا رودخانههای بزرگ کشور، همگی نمونههایی از حوضههای آبریز هستند. شناخت این مفهوم به ما کمک میکند تا از منابع آبی بهتر محافظت کنیم و برای مواقع سیلاب یا خشکسالی آمادهتر باشیم.