هخامنشی: نخستین امپراتوری بزرگ جهان باستان
هخامنشیان چگونه به قدرت رسیدند؟
بیش از ۲۵۰۰ سال پیش، سرزمین ایران شامل چندین قبیله و دولت کوچک بود. در آن زمان، مادها در غرب ایران حکومت میکردند و پارسها در جنوب زندگی مینمودند. هخامنشیان که از خاندان پارسی بودند، به رهبری کوروش بزرگ توانستند مادها را شکست دهند و حکومت یکپارچه ایرانی را پایهگذاری کنند. کوروش سپس لیدی (در ترکیه امروزی) و بابل (در عراق کنونی) را به قلمرو خود افزود و امپراتوری وسیعی ساخت.
| نام پادشاه | کار مهم | نکته جالب برای ما |
|---|---|---|
| کوروش بزرگ | بنیانگذار هخامنشی، آزادی مردم بابل | منشور حقوق بشر امروز در موزهٔ بریتانیا است |
| داریوش بزرگ | ساختن جاده شاهی، تقسیم کشور به ایالتها | از خط و زبان پارسی باستان برای فرمانها استفاده کرد |
| خشایارشا | ادامهٔ ساخت تخت جمشید، جنگ با یونان | دروازهٔ همهٔ ملتها در تخت جمشید را او ساخت |
اگر دانشآموز هخامنشی بودی، چه میدیدی؟
تصور کن در زمان داریوش بزرگ در شهر شوش یا تخت جمشید زندگی میکنی. صبح که از خواب بیدار میشوی، پدرت که یک کاتب یا صنعتگر است، به بازار میرود. در آن روزگار، خبرهای مهم از راه چاپارها (پیکهای سلطنتی) جابهجا میشد؛ درست مثل پست امروزی. جاده شاهی به طول ۲۵۰۰ کیلومتر از سارد (ترکیه) تا شوش را به هم وصل میکرد و چاپارها این مسیر را در ۷ روز طی مینمودند. اگر امروز با اتوبوس بخواهی همین مسیر را بروی، حداقل ۲۴ ساعت طول میکشد! هخامنشیان برای اولین بار در جهان، کشور را به ایالتهایی به نام ساتراپی تقسیم کردند و برای هر کدام یک فرماندار گذاشتند. این کار مثل این است که مدیر مدرسه برای هر کلاس یک معاون مسئول تعیین کند تا کارها منظم پیش برود.
پرسش و پاسخ: چیزهایی که شاید برایت جالب باشد
در آن روزگار مدرسه به شکل امروزی نبود. بیشتر آموزش در خانه یا نزد کاهنان و نویسندگان انجام میشد. پسران خانوادههای بزرگ، خواندن و نوشتن خط میخی را میآموختند. دختران نیز هنرهای خانگی و گاهی موسیقی و ادبیات یاد میگرفتند. در شهرهای بزرگ مانند شوش و تخت جمشید، مکانهایی برای آموزش کاتبان وجود داشت.
کاوشهای باستانشناسی نشان داده که کودکان هخامنشی با توپ، طناببازی، تیلههای سفالی و عروسکهای پارچهای بازی میکردند. همچنین تخممرغهای رنگی، شبیه به بازی امروزی «تخممرغزنی» در نوروز، در میان آنها رواج داشت. آنها شنا و تیراندازی با کمان را از کودکی میآموختند.
امپراتوری هخامنشی پس از ۲۲۰ سال، به دست اسکندر مقدونی (که از یونان آمده بود) سقوط کرد. دلیل اصلی این بود که برخی از ساتراپها (فرمانداران ایالتها) به پادشاه خیانت کردند و دیگر قدرت مرکزی نتوانست سرزمین وسیع را کنترل کند. درست مثل وقتی که اعضای یک تیم با هم هماهنگ نباشند و تیم مقابل برنده شود.
دستاوردهایی که امروز هم از آن بهره میبریم: هخامنشیان برای اولین بار در جهان، سیستم پستی منظم، جادههای بزرگ، یکای پول (سکه داریک)، و روش تقسیم کشور به استانها را طراحی کردند. همچنین آنها به مردمان مختلف اجازه میدادند به دین و زبان خود باقی بمانند. این ایدهها بعدها توسط امپراتوریهای دیگر مانند روم و سپس در حکومتهای امروزی الگو قرار گرفت. تخت جمشید، آرامگاه کوروش در پاسارگاد و سنگنوشتهٔ بیستون هنوز هم یادگارهای ارزشمند این دوران هستند و در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدهاند.
