توران: سرزمین آن سوی مرزهای شمال و شرق ایران کهن (در شاهنامه)
توران کجا بود و چه کسانی در آن زندگی میکردند؟
توران سرزمینی بود آن سوی رود جیحون (رودی بزرگ در آسیای میانه). اگر نقشهٔ ایران قدیم را در ذهنت بکشی، توران در شمال و شرق ایران جای داشت. مردم توران چوپانها و سوارکاران نیرومندی بودند. بیشتر وقت خود را با اسبدوانی، تیراندازی و کوچ کردن از جایی به جای دیگر میگذراندند. برای یک دانشآموز امروزی، توران مثل همسایهای است که همیشه با شما دعوای زمین بازی دارد. گاهی دوست میشوید، گاهی قهر.
در شاهنامۀ فردوسی، پادشاهان توران «ترک» نامیده میشدند. افراسیاب معروفترین پادشاه توران بود. او بسیار باهوش، جنگاور و البته برای ایرانیان دردسرساز بود. تورانیان آیین و روش زندگی متفاوتی با ایرانیان داشتند. برای نمونه ایرانیان شهرنشین و کشاورز بودند، ولی تورانیان کوچنشین و دامدار.
| موضوع | ایران کهن | توران |
|---|---|---|
| شیوهٔ زندگی | شهرنشینی و کشاورزی | کوچنشینی و دامداری |
| پادشاه معروف | کیخسرو، فریدون | افراسیاب |
| نیروی نظامی | پیادهنظام و ارابههای جنگی | سوارکاران تیرانداز |
| جایگاه در شاهنامه | قهرمانان اصلی | رقیبان نیرومند |
مثل همسایهٔ دردسرساز؛ چرا توران و ایران همیشه با هم میجنگیدند؟
تصور کن در مدرسه دو گروه دارید: گروه شما همیشه میخواهد نظم و قانون داشته باشد، گروه دیگر دوست دارد هرکاری دلش میخواهد بکند. این دو گروه ممکن است با هم دعوا کنند. در شاهنامه نیز ایران نماد آبادی، کشاورزی و قانون بود. توران نماد بیابان، کوچ و جنگطلبی. یکی از دلایل اصلی جنگها این بود که پادشاهان توران میخواستند بر ایران چیره شوند. آنها گاهی شبانه به روستاهای مرزی ایران حمله میکردند و چهارپایان مردم را میدزدیدند. پادشاهان ایران هم لشکر آراسته و به جنگ توران میرفتند.
افراسیاب یک بار ایران را فتح کرد و سالها بر تخت پادشاهی ایران نشست. اما سرانجام پادشاه جوان ایران به نام کیخسرو انتقام گرفت و افراسیاب را شکست داد. این داستان را میتوانی در شاهنامه بخوانی: «داستان جنگ دوازدهرُخ» که خیلی پرحادثه است.
در شاهنامه، تورانیان همیشه بد نیستند. گاهی با ایرانیان پیمان دوستی میبندند. حتی برخی از پهلوانان توران مانند «پیران ویسه» بسیار عاقل و دوستدار صلح هستند. فقط افراسیاب است که جنگ را دوست دارد.
چند پرسش و پاسخ کوتاه دربارهٔ توران
پاسخ: خیر. توران نام یک سرزمین تاریخی در شاهنامه است. امروزه بخشهایی از کشورهای ازبکستان، ترکمنستان، تاجیکستان و افغانستان در همان منطقه قرار دارند. ولی هیچ کشوری امروز «توران» نام ندارد. این واژه در داستانهای کهن ما زنده مانده است.
پاسخ: چون فردوسی میخواست نشان دهد ایرانیان همیشه از سرزمین خود دفاع کردهاند. جنگ با توران مانند مسابقهٔ فوتبال بین دو تیم بزرگ است که تماشاگران آن را دوست دارند. این جنگها باعث میشود قهرمانانی مثل رستم، کیخسرو و سیاوش شناخته شوند.
پاسخ: نه کاملاً. در شاهنامه به پادشاهان توران «ترک» میگفتند، ولی منظور قبیلههای کوچنشین ایرانیتبار بود. ترکهای امروزی گروهی دیگر از مردمان هستند. پس نباید تورانیان شاهنامه را با ترکیهٔ امروزی اشتباه بگیری.
توران همسایهٔ شمالی و شرقی ایران در شاهنامه بود. مردم آن کوچنشین و دامدار بودند و پادشاهی نیرومند به نام افراسیاب داشتند. ایران و توران سالها با هم جنگیدند؛ گاهی توران پیروز میشد و گاهی ایران. امروزه سرزمین توران نقشهٔ جداگانهای ندارد، اما نام آن در شاهنامه برای همیشه ماندگار شده است. خواندن داستانهای توران به ما میآموزد که دفاع از وطن و دوستی با همسایگان چه ارزشی دارد.