جملهٔ ساده و جملهٔ کامل: نهاد و فعل، دو رکن اصلی
جمله به چه چیزهایی نیاز دارد؟
فرض کن میخواهی به دوستت بگویی امروز چه کار کردهای. اگر فقط بگویی «دویدم»، او میپرسد: «کی دوید؟» یعنی نهاد (فاعل) جمله معلوم نیست. اگر بگویی «علی» و بعد سکوت کنی، باز هم مفهوم نیست چون فعل (کار) را نگفتهای. برای اینکه جملهات کامل باشد، باید هم بگویی چه کسی کاری را انجام داده، هم بگویی آن کار چیست.
| عضو جمله | معنی ساده | مثال از زندگی دانشآموز |
|---|---|---|
| نهاد | کسی که کاری میکند | مادر، علی، من، بچّهها |
| فعل | کاری که انجام میشود | میدود، کتاب میخواند، غذا خورد، خواهند آمد |
| جملهٔ کامل | نهاد + فعل (و گاهی چند کلمهٔ دیگر) | «مادرم برایم غذا پخت» |
گاهی بعضی جملهها نهاد ندارند اما کامل به نظر میرسند؛ مثل «باران میبارد». در این جمله، نهاد (باران) در خود فعل پنهان شده است. پس باز هم نهاد وجود دارد، فقط نوشته نشده. در کتابهای درسی فارسی پایهٔ ششم و هفتم، به این نکته اشاره شده که نهاد میتواند پیدا (مثل «رضا») یا پنهان (مثل «رفتیم» که یعنی «ما رفتیم») باشد.
جملهٔ ساده و جملهٔ کامل؛ فرقشان در چیست؟
جملهٔ ساده به جملهای میگویند که فقط یک نهاد و یک فعل داشته باشد. ولی جملهٔ کامل جملهای است که شنونده یا خواننده را سردرگم نکند. یعنی هر جملهٔ سادهای لزوماً کامل نیست! برای نمونه «او رفت» یک جملهٔ ساده است (یک نهاد «او» و یک فعل «رفت») و کامل هم هست. اما «کتاب را» یک جمله نیست، چون فعل ندارد. پس شرط اول: جمله حتماً باید نهاد و فعل داشته باشد. شرط دوم: معنی آن باید روشن باشد.
| نوع جمله | آیا نهاد و فعل دارد؟ | مثال | کامل است؟ |
|---|---|---|---|
| ساده و کامل | بله (نهاد پیدا یا پنهان) | «برادرم ورزش میکند» | بله |
| ناقص (جمله نیست) | فعل ندارد | «روی میز» | خیر |
| ناقص (ابهام دارد) | نهاد ندارد | «میخورد» (کی؟ چی؟) | خیر |
سه پرسش چالشی برای روشن شدن موضوع
آیا «آه!» یک جملهٔ کامل است؟
خیر، «آه» فقط یک واژهٔ عاطفی است؛ نه نهاد دارد، نه فعل. برای جمله شدن باید بگوییم «از درد آه کشیدم». (نهاد پنهان «من» و فعل «کشیدم»).
چرا در دفتر مشق مینویسیم «علی گل کاشت» ولی کوتاهتر آن «گل کاشت» جمله نیست؟
چون در «گل کاشت» نهاد مشخص نیست. شاید «من گل کاشتم»، شاید «باغبان گل کاشت». شنونده نمیداند چه کسی کار را انجام داده. پس جمله ناقص است.
آیا «برو» یک جملهٔ کامل است؟
بله! در فعل امری مثل «برو»، نهاد «تو» به صورت پنهان وجود دارد و خود «برو» فعل است. پس نهاد+فعل داریم و جمله کامل است. در کتاب فارسی پایهٔ هفتم به فعلهای امری و نهی هم اشاره شده است.
برای اینکه مطمئن شوی جملهات کامل است، از خودت بپرس: «آیا کسی که این جمله را میشنود، میفهمد چه کسی چه کاری انجام داده؟» اگر جواب «بله» است، جملهات هم ساده است (یک نهاد، یک فعل) هم کامل. همیشه در نوشتههای خودت، نهاد و فعل را پیدا کن. اگر یکی را ندیدی، جملهات ناقص است. با تمرین روزمره، مثلاً وقتی با دوستت حرف میزنی یا تکالیف فارسی را مینویسی، این دو عضو مهم را شناسایی کن. به زودی میبینی که همهٔ جملههای زیبا و درست، این دو رکن را دارند.
