واژهسازی با پسوند «نویس»
«نویس» چه معنایی به کلمه میدهد؟
پسوند «نویس» یعنی کسی که مینویسد. وقتی این پسوند را به آخر یک کلمه اضافه میکنیم، واژهٔ تازهای میسازیم که به فردی اشاره دارد که کار نوشتن را در آن زمینه انجام میدهد. مثلاً اگر کسی خطِ زیبایی دارد و با خوشخطی مینویسد، به او خوشنویس میگوییم. یا اگر کسی داستانهای جذاب مینویسد، او را داستاننویس مینامیم. این پسوند یکی از پرکاربردترین ابزارهای واژهسازی در زبان فارسی است.
در زندگی روزمرهٔ مدرسه هم بارها با این واژهها روبرو شدهاید. معلم شما ممکن است بگوید: «در کلاس انشا، چند نفر از شما داستاننویس خوبی هستید؟» یا در دفترچهٔ تکالیف بنویسد: «خوشنویسی خود را تمرین کن.» پس این پسوند هم در کتابهای درسی و هم در حرفهای روزمره کاربرد دارد.
| واژهٔ ساخته شده | معنی | مثال در جمله |
|---|---|---|
| خوشنویس | کسی که خط زیبا مینویسد | علی در مسابقهٔ خوشنویسی مدرسه مقام اول را آورد. |
| داستاننویس | کسی که داستان مینویسد | من میخواهم وقتی بزرگ شدم داستاننویس شوم. |
| نمایشنامهنویس | کسی که متن نمایش را مینویسد | نمایشنامهنویس برای جشن مدرسه یک نمایش بامزه نوشت. |
| برنامهنویس | کسی که دستورالعملهای کامپیوتری مینویسد | برادرم در دانشگاه برنامهنویسی یاد میگیرد. |
کاربرد «نویس» در زندگی مدرسه و خانه
حتماً در کلاس درس با واژهٔ انشا آشنا هستید. وقتی معلم از شما میخواهد یک انشا بنویسید، در واقع شما یک انشانویس کوچک هستید! پس میتوانید بگویید: «من امروز انشانویس شدم.» یا شاید در خانه به خواهر یا برادرتان بگویید: «تو خوشنویسی ات را تمرین کن تا دفترچهات مرتب باشد.»
در کتاب فارسی پایهٔ ششم داستانهایی از نویسندگان بزرگ خواندهاید. همهٔ آنها داستاننویس هستند. حتی گاهی معلم از دانشآموز میخواهد که گزارش یک سفر علمی را بنویسد. به کسی که گزارش مینویسد، گزارشنویس میگوییم. اگر دقت کنید، همهٔ این واژهها با کمک پسوند «نویس» ساخته شدهاند.
یکی از جالبترین نمونهها نامهنویس است. وقتی برای دوستتان نامه مینویسید، شما یک نامهنویس هستید. یا اگر در آینده شغل روزنامهنگاری را انتخاب کنید، به شما روزنامهنویس میگویند. همانطور که میبینید، با افزودن «نویس» به کلمههای مختلف، میتوانیم شغل یا کاری را که کسی انجام میدهد توصیف کنیم.
سه پرسش و پاسخ چالشی
پاسخ: خیر، باید نوشتن او در یک زمینهٔ مشخص باشد. مثلاً به کسی که فقط مشق شب مینویسد، «مشقنویس» نمیگوییم! چون «نویس» معمولاً برای کارهای تخصصیتر یا هنری به کار میرود. واژههایی مانند «خوشنویس» یا «داستاننویس» در فرهنگ فارسی جا افتادهاند.
پاسخ: «کاتب» واژهٔ عربی است و بیشتر به کسی میگفتند که نامهها را مینوشت یا در ادارهٔ قدیم کار تحریر داشت. اما «نویسنده» و پسوند «نویس» کاملاً فارسی هستند. در فارسی امروز بیشتر از واژههای «نویسنده» و پسوند «نویس» استفاده میکنیم.
پاسخ: معمولاً در فارسی به کسی که فیلمنامه مینویسد فیلمنامهنویس میگوییم، نه فقط «فیلمنویس». چون او متن فیلم را مینویسد، نه خود فیلم را. پس باید دقیق باشیم و واژهای را به کار ببریم که معنی درست را برساند.