سلولز: مادهای فیبری در دیواره سلول گیاهان که برای عملکرد دستگاه گوارش مفید است
سلولز چیست و در کجای گیاه یافت میشود؟
سلولز مادهای است که دیوارهٔ سلولهای گیاهی را میسازد. درست مثل آجرهایی که دیوار یک خانه را محکم نگه میدارند، سلولز به سلولهای گیاه قدرت و استحکام میبخشد. اگر به یک ساقهٔ کرفس یا یک برگ کاهو نگاه کنید، میبینید که چقدر سفت و محکم هستند. این استحکام به خاطر وجود سلولز است.
سلولز از زنجیرههای بسیار بلندی از واحدهای قندی به نام گلوکز ساخته شده است. این زنجیرهها کنار هم قرار میگیرند و رشتههای نازک و محکمی به نام میکروفیبریل را درست میکنند. آنها مانند طنابهای ریزی هستند که دیوارهٔ سلول را تقویت میکنند.
| نام گیاه | قسمت دارای سلولز زیاد | مثال خوراکی |
|---|---|---|
| کاهو | برگ | سالاد |
| سیب | پوست و گوشت | میوهٔ تازه |
| گندم | سبوس دانه | نان سبوسدار |
| هویج | ریشه | هویج خام |
چرا سلولز برای دستگاه گوارش مفید است؟
بدن ما نمیتواند سلولز را هضم کند. آنزیمهای گوارشی انسان توانایی شکستن پیوندهای سلولز را ندارند. به همین دلیل سلولز دستنخورده از معده و روده عبور میکند. اما همین ویژگی، سلولز را به یک مادهٔ بسیار مفید تبدیل کرده است. فیبر سلولزی مانند یک جاروی نرم درون روده عمل میکند و مواد زائد را به سمت خروج حرکت میدهد.
وقتی سلولز آب جذب میکند، حجیم و نرم میشود. این کار باعث میشود مدفوع نرمتر و سنگینتر شود و به راحتی از روده بزرگ عبور کند. به همین دلیل پزشکان همیشه توصیه میکنند که سبزیجات و میوههای تازه بخورید تا دچار یبوست نشوید.
مثال عینی: سلولز در یک روز معمولی
تصور کنید صبحانه یک کاسهٔ جو دوسر میخورید. جو دوسر دارای سلولز در سبوس خود است. ظهر یک سیب میخورید بدون اینکه پوست آن را بگیرید. پوست سیب پر از سلولز است. شب هم کلم بروکلی یا اسفناج نوش جان میکنید. تمام این مواد سلولز را وارد بدن شما میکنند. فردای آن روز، به خاطر همین سلولزها، کار دستگاه گوارش شما به راحتی انجام میشود و احساس سبکی میکنید.
در مقابل اگر فقط غذاهای بدون فیبر مانند نان سفید، برنج سفید یا شیرینی زیاد مصرف کنید، سلولز کافی به رودهٔ شما نمیرسد و احتمال یبوست بیشتر میشود. به همین دلیل متخصصان تغذیه توصیه میکنند روزانه حداقل 5 تا 7 واحد میوه و سبزی تازه مصرف کنید.
چالشهای مفهومی دربارهٔ سلولز
پاسخ: حیواناتی مانند گاو و گوسفند در شکم خود باکتریهای خاصی دارند که آنزیم سلولاز¹ تولید میکنند. این آنزیم میتواند پیوندهای سلولز را بشکند و انرژی آن را آزاد کند. انسان چنین باکتریهایی در دستگاه گوارش خود ندارد، بنابراین سلولز برای ما فقط نقش فیبری دارد و منبع انرژی نیست.
پاسخ: اگر ناگهانی مقدار خیلی زیاد سلولز (فیبر) بخورید و آب کافی ننوشید، ممکن است دچار نفخ و دلپیچه شوید. اما در حالت عادی و همراه با نوشیدن آب کافی، سلولز نه تنها ضرر ندارد بلکه بسیار مفید است. نکته مهم این است که مصرف فیبر را به تدریج افزایش دهید و روزانه حداقل 8 لیوان آب بنوشید.
پاسخ: نه، سلولز تقریباً در همهٔ گیاهان یافت میشود: در پوست سیب زمینی، سبوس برنج قهوهای، حبوبات (مانند لوبیا و نخود)، مغزها و دانهها. حتی در میوههایی مانند موز و پرتقال هم سلولز وجود دارد، مخصوصاً در بخشهای رشتهای سفیدرنگ بین پوست و گوشت میوه.
پاورقیها
1 سلولاز (Cellulase): آنزیمی که توسط برخی باکتریها و قارچها ساخته میشود و قادر است پیوندهای بتا-گلوکوزیدی بین واحدهای گلوکز در سلولز را بشکند. حیوانات گیاهخوار به کمک میکروبهای همزیست خود از این آنزیم بهره میبرند.
2 گلوکز (Glucose): یک قند ساده و مهمترین منبع انرژی برای سلولهای جانداران. فرمول شیمیایی آن $ C_6H_{12}O_6 $ است.
3 میکروفیبریل (Microfibril): رشتههای بسیار نازک و محکم از جنس سلولز که در دیوارهٔ سلول گیاهی قرار دارند و استحکام مکانیکی ایجاد میکنند.