مشاغل بومی: شغلهایی که با فرهنگ و امکانات هر منطقه پیوند خوردهاند
۱. قایقسازی چوبی در بندرعباس و روستاهای ساحلی خلیج فارس
در جنوب ایران، در استان هرمزگان، شغلی به نام «قایقسازی چوبی» یا «لنجسازی» وجود دارد. این شغل فقط در مناطق نزدیک به دریا دیده میشود. نجاران ماهر با استفاده از چوبهای محلی مانند چوب ساج و چوب کنار قایقهای بزرگ و کوچک میسازند. این قایقها برای ماهیگیری، حمل خرما و مسافرت بین جزیرهها به کار میروند. از آنجا که در جنوب ایران هوا بسیار گرم است و چوبهای مقاوم در برابر رطوبت زیاد وجود دارد، این شغل تنها در این منطقه معنا پیدا میکند. یک قایقساز بومی باید بداند هر نوع چوب چند سال در آب دوام میآورد و چگونه درزهای قایق را با الیاف نارگیل و پیه حیوانات درزگیری کند. دانش این شغل از پدر به پسر منتقل میشود و بخشی از فرهنگ دریانوردی جنوب ایران است.
۲. پرورش کرم ابریشم در استان گلستان و مازندران
در استانهای شمالی ایران، به دلیل بارندگی کافی و وجود درختان توت، شغل «نوغانداری» یا پرورش کرم ابریشم رواج دارد. کشاورزان برگ توت را از درختان میچینند و به کرمهای سفید و کوچک میدهند. این کرمها پس از چند هفته پیلهای از جنس ابریشم میتنند. هر کیلوگرم پیلهٔ تازه میتواند حدود 200 گرم ابریشم خالص تولید کند. فرمول سادهٔ رابطهٔ وزن پیله و ابریشم به دست آمده به صورت زیر است:
| نام شغل بومی | منطقهٔ جغرافیایی | مادهٔ اولیهٔ محلی | محصول نهایی |
|---|---|---|---|
| لنجسازی | بندرعباس، قشم، بوشهر | چوب ساج و کنار | قایق، لنج |
| نوغانداری | گرگان، رشت، ساری | برگ توت، تخم کرم ابریشم | ابریشم خام، پارچه |
| فرش دستباف | روستاهای نائین، کرمان، تبریز | پشم گوسفند، رنگ طبیعی | فرش دستباف |
۳. فرش دستباف روستاهای مناطق مرکزی ایران
در بسیاری از روستاهای استانهای اصفهان، یزد و کرمان، بافت فرش یک شغل بومی بسیار مهم است. در این مناطق، گوسفندان زیادی وجود دارند و مردم از پشم آنها نخ میریسند. همچنین گیاهان محلی مانند روناس و پوست گردو برای رنگ کردن نخها به کار میروند. هر قالیباف با توجه به نقشههای قدیمی که در فرهنگ آن روستا وجود دارد، طرحهای هندسی و گلدار میبافد. یک تخته فرش با ابعاد 2 متر در 3 متر معمولاً در مدت 4 تا 6 ماه بافته میشود. تعداد گرههای فرش در یک دسیمتر مربع نشاندهندهٔ کیفیت آن است. فرمول سادهٔ شمارش گره به صورت زیر نوشته میشود:
کاربرد واقعی مشاغل بومی در زندگی روزمره
در روستای «فرحآباد» در استان گلستان، خانوادهٔ آقای رضا با پرورش کرم ابریشم و بافت روسریهای ابریشمی درآمد خود را تأمین میکنند. دختر ده سالهٔ ایشان، زهرا، هر روز بعد از مدرسه به مادرش در جدا کردن برگهای توت کمک میکند. زهرا میگوید: «اگر درختان توت نبودند، ما نمیتوانستیم کرم ابریشم داشته باشیم. این شغل فقط مخصوص منطقهٔ ماست.» همچنین در روستای «گوران» در هرمزگان، آقای عباس با چوبهای قدیمی لنج میسازد و به ماهیگیران محلی میفروشد. نمونهٔ دیگر در روستای «قهرود» کاشان است که زنان روستا با بافت فرشهای ظاهراً کوچک اما بسیار ظریف، فرشهایی با تراکم گره بالای 35 گره در هر سانتیمتر مربع میبافند که در شهرهای بزرگ به قیمت بالا فروخته میشود.
چالشهای مفهومی در مشاغل بومی
پاسخ: معمولاً خیر. زیرا مشاغل بومی به منابع طبیعی و فرهنگ همان منطقه وابستهاند. مثلاً پرورش کرم ابریشم بدون درخت توت در یک منطقهٔ کویری کاملاً غیرممکن است. اگر مواد اولیه نباشد، آن شغل از بین میرود یا شکل آن تغییر میکند.
پاسخ: به دلیل درآمد کمتر نسبت به مشاغل شهری و ندیدن تبلیغات مناسب. همچنین برخی از مشاغل بومی سخت و زمانبر هستند. مثلاً بافت یک قالی کوچک ممکن است 3 ماه وقت بگیرد اما خریداران انتظار قیمت پایین دارند. این باعث میشود جوانان به دنبال شغل آسانتر در شهرها بروند.
پاسخ: بله. مثلاً با استفاده از اینترنت، قالیبافان روستایی میتوانند فرشهای خود را مستقیماً به خریداران در شهرهای بزرگ بفروشند. همچنین دستگاههای سادهٔ رنگرزی با دمای کنترل شده میتوانند کیفیت رنگ طبیعی را بهتر از روش سنتی حفظ کنند. فناوری ابزار را عوض نمیکند، اما کار را آسانتر میکند.
پاورقیها
در این مقاله از چند واژهٔ تخصصی استفاده شد که معادل انگلیسی و توضیح مختصر آنها در زیر آورده شده است:
- لنج: نوعی قایق بزرگ چوبی که در خلیج فارس و دریای عمان برای مسافرت و حمل بار استفاده میشود. معادل انگلیسی آن Lenj است.
- نوغانداری: به پرورش کرم ابریشم برای تولید نخ ابریشم گفته میشود. معادل انگلیسی آن Sericulture است.
- تراکم گره: تعداد گرههای قالی در واحد سطح (معمولاً در هر سانتیمتر مربع یا دسیمتر مربع). معادل انگلیسی آن Knot density است.
- پیله: پوشینهٔ بیضی شکل که کرم ابریشم از رشتههای ابریشم درست میکند و درون آن به شفیره تبدیل میشود. معادل انگلیسی آن Cocoon است.
