مسجد شیخ لطفالله: گوهری در میدان نقش جهان
تاریخچه مسجد و دلیل نامگذاری آن
زمان ساخت مسجد شیخ لطفالله به سال 1602 میلادی (هزار و 2 سال پیش) برمیگردد. حدود 17 سال طول کشید تا این مسجد زیبا تکمیل شود. شاه عباس دستور داد این مسجد را برای یک عالم بزرگ دینی به نام شیخ لطفالله میسی بسازند. شیخ لطفالله از دانشمندان مشهور جبلعامل (منطقهای در لبنان امروزی) بود و شاه از او دعوت کرد به ایران بیاید.
برخلاف بیشتر مسجدهای دیگر، این مسجد مناره (برج بلندی که از روی آن اذان میگویند) ندارد و صحن (حیاط بزرگ) هم ندارد. چرا؟ چون این مسجد فقط برای تدریس و نماز جماعت شیخ لطفالله و نزدیکان او ساخته شد، نه برای عموم مردم. تصور کن معلم مدرسهات یک اتاق مخصوص و زیبا داشته باشد که فقط در آن درس بدهد و با دانشآموزانش نماز بخواند. مسجد شیخ لطفالله هم دقیقاً مثل همان اتاق مخصوص است، اما خیلی بزرگتر و قشنگتر!
معماری شگفتانگیز و رنگهای جذاب
وقتی از دور به مسجد نگاه کنی، گنبد بزرگ آن را میبینی که با کاشیهای زرد و آبی پوشیده شده. به مرور زمان و وقتی آفتاب به آن میتابد، رنگ گنبد از کرم روشن به عسلی تغییر میکند. به همین دلیل به آن گنبد نقرهفام هم میگویند. در ورودی مسجد راهرویی دارد که دو پیچ نود درجه (یعنی دو بار خمیده) میخورد. چرا این کار را کردهاند؟ چون میخواستهاند کسی که از بیرون وارد میشود، نتواند یکباره درون مسجد را ببیند و آرامآرام آماده شود برای عبادت.
ساختار این مسجد از نظر علم هندسه خیلی جالب است. ابعاد حیاط و ایوانها از روی نسبتهای طلایی طراحی شده. نسبت طلایی عددی است نزدیک به 1.618 که در بسیاری از بناهای زیبای جهان دیده میشود.
| ویژگی | مسجد شیخ لطفالله | مسجدهای معمولی دیگر |
|---|---|---|
| مناره | ندارد | معمولاً یک یا دو مناره دارد |
| صحن (حیاط) | ندارد | دارای حیاط بزرگ با حوض و باغچه |
| کاربری اصلی | تدریس خصوصی و نماز برای عالم بزرگ | عبادت عمومی مردم |
| رنگ اصلی کاشیها | زرد، آبی لاجوردی، سفید و فیروزهای | آبی، فیروزهای و لاجوردی |
کاربرد عملی: نقش مسجد در تدریس و یادگیری
در زمان شاه عباس، مدرسه معمولی نبوده. بچهها و جوانان علم را از معلمهای بزرگ در مسجدها یاد میگرفتند. مسجد شیخ لطفالله یک جای درسخوانی خاص بود. تصور کن تو یک اتاق داری با دیوارهایی پر از نقشهای اسلیمی [1] و خطهای خوشنویسی زیبا. معلمت (شیخ لطفالله) بالای صندلی مینشیند و برای شما از ریاضیات (مثل محاسبه زمان اذان با استفاده از سایه خورشید)، نجوم (پیدا کردن جهت قبله) و دین میگوید.
یکی از درسهایی که شیخ لطفالله به شاگردانش میداده، هندسه بوده. مثلاً به آنها یاد میداده که گنبد مسجد چه شکلی دارد. گنبد مسجد شیخ لطفالله مانند یک بیضی کشیده است، نه یک دایره کامل. این کار باعث میشده صدا درون مسجد بهتر بپیچد و وضوضای کسی که نماز میخواند شفافتر شنیده شود.
$ V = \frac{4}{3} \pi r^3 $فرمول بالا حجم یک کره را نشان میدهد، اما گنبدهای مسجد حالت نیمکره دارند و معماران قدیم بدون اینکه فرمول بنویسند، از روی تجربه این شکل را میساختند.
چالشهای مفهومی
پاسخ: چون این مسجد مانند یک مدرسه خصوصی برای درس دادن شیخ لطفالله ساخته شده بود. مردم عادی برای نماز خواندن به مسجدهای دیگری مثل مسجد شاه (امام) میرفتند. برای همین نیازی به مناره برای اذان گفتن به جمعیت زیاد نبود.
پاسخ: کاشیهای گنبد از جنس خاصی هستند و رنگ زرد و سفید دارند. وقتی نور خورشید صبح و ظهر و عصر به آن میتابد، زاویه تابش نور تغییر میکند و ما رنگ گنبد را کمی روشنتر یا کمی تیرهتر میبینیم. مثل این است که یک تکه ابریشم سفید را زیر نور لامپ و زیر نور آفتاب نگاه کنی؛ رنگ آن فرق میکند.
پاسخ: خیر، اما تصویر مسجد شیخ لطفالله روی پشت اسکناس 20000 ریالی قدیم ایران چاپ شده بود. همچنین تصویر این مسجد روی تمبرهای پستی هم دیده میشود. یعنی این مسجد برای ایران یک نماد ملی و تاریخی مهم است.
ریاضیات پنهان در کاشیکاری
در کاشیکاری مسجد شیخ لطفالله از اشکال هندسی مثل ستارههای 5 پر، 6 پر و 8 پر استفاده شده. همه این ستارهها در کنار هم یک طرح بزرگ به نام گرهچینی [2] میسازند. برای ساخت این طرحها، معماران از تقارن استفاده میکردند؛ یعنی سمت راست و چپ گنبد دقیقاً شبیه هم است. به این خاصیت در ریاضیات تقارن آینهای میگویند.
$ \text{تعداد ضلعهای هر ستاره} = n $اگر $ n $ برابر 8 باشد، آن ستاره را ستاره هشت پر مینامند. در مسجد شیخ لطفالله از ستارههای هشت پر زیاد دیده میشود.
پاورقیها
1اسلیمی: طرحی منحنیشکل که شبیه به ساقه گیاه پیچک است. در هنر اسلامی برای تزیین مسجدها بسیار استفاده میشود. معادل انگلیسی: Arabesque.
2گرهچینی: نوعی کاشیکاری که با چیدن قطعههای کوچک کاشی در کنار هم، شکلهای ستاره و چندضلعی میسازد. معادل انگلیسی: Girih.
3نسبت طلایی: عددی به اندازه تقریبی 1.618 که در معماری بسیاری از بناهای زیبا از آن استفاده شده. معادل انگلیسی: Golden ratio.
4محراب: جایگاهی در مسجد که امام جماعت برای نماز آنجا میایستد و نشاندهنده جهت قبله است. معادل انگلیسی: Mihrab.