تقویم: جدولی که روزها، ماهها و سالها را مشخص میکند
تقویم چیست و چه کاربردی دارد؟
تقویم مانند یک جدول بزرگ است که همهٔ روزها، ماهها و سالها را در خود جای میدهد. فرض کنید میخواهید تولد دوستتان یا روز امتحان ریاضی را فراموش نکنید. تقویم به شما کمک میکند تا تاریخها را مرتب کنید و بدانید امروز چندمین روز از هفته و چندمین روز از سال است. بدون تقویم، نمیتوانستیم برای مسافرت، مدرسه یا جشنها برنامهریزی کنیم. در واقع تقویم یک ابزار زمانسنجی است که انسانها از هزاران سال پیش آن را ساختهاند. اگر به دیوار کلاس یا خانه نگاه کنید، حتماً یک تقویم دیواری میبینید که روی آن نام ماهها و شماره روزها نوشته شده است. با نگاه کردن به تقویم میفهمیم امروز چندشنبه یا جمعه است و تا تعطیلات آخر هفته چند روز مانده است.
انواع تقویم: خورشیدی، قمری و میلادی
انسانها در طول تاریخ تقویمهای گوناگونی ساختهاند. مهمترین نوع تقویم که در ایران استفاده میکنیم تقویم خورشیدی (هجری شمسی) است. مبنای این تقویم گردش زمین به دور خورشید است. یک دور گردش زمین به دور خورشید تقریباً 365 روز و 6 ساعت طول میکشد که آن را یک سال مینامیم. نوع دیگر تقویم، تقویم قمری (هجری قمری) است که بر پایهٔ گردش ماه به دور زمین ساخته شده است. در تقویم قمری هر ماه با دیدن هلال ماه[1] شروع میشود. همچنین تقویم میلادی (گرگوری[2]) که در بیشتر کشورهای جهان استفاده میشود، یک تقویم خورشیدی دیگر است. در ایران ما از هر سه تقویم گاهی استفاده میکنیم؛ مثلاً برای مراسم مذهبی از تقویم قمری و برای کارهای اداری و مدرسه از تقویم خورشیدی استفاده میشود. بیایید ویژگیهای این تقویمها را در یک جدول مقایسه کنیم.
| نام تقویم | مبنای محاسبه | تعداد روزهای سال | ماه اول سال |
|---|---|---|---|
| خورشیدی (هجری شمسی) | گردش زمین به دور خورشید | 365 روز (در سال معمولی) | فروردین |
| قمری (هجری قمری) | گردش ماه به دور زمین | 354 یا 355 روز | محرم |
| میلادی (گرگوری) | گردش زمین به دور خورشید | 365 روز (سال معمولی) | ژانویه |
برای مثال، سال تحصیلی در مدارس ایران از اوایل مهر (در تقویم خورشیدی) شروع میشود. اگر بخواهیم بدانیم عید قربان چه روزی است، باید به تقویم قمری نگاه کنیم. همان طور که میبینید، هر تقویم کاربرد خاص خود را دارد.
سال کبیسه چیست و چرا هر چهار سال یک بار به وجود میآید؟
حتماً شنیدهاید که میگویند هر چهار سال یک بار، سال کبیسه[3] داریم و در آن سال ماه بهمن 29 روزه میشود. چرا این اتفاق میافتد؟ زیرا زمین در مدت 365 روز و تقریباً 6 ساعت کامل به دور خورشید میگردد. اگر هر سال را فقط 365 روز حساب کنیم، بعد از چهار سال، 6 ساعت + 6 ساعت + 6 ساعت + 6 ساعت = 24 ساعت (یعنی یک روز) جا میماند. برای جبران این یک روز، هر چهار سال یک بار یک روز به آخرین ماه سال (بهمن در تقویم خورشیدی یا فوریه در تقویم میلادی) اضافه میکنیم. به آن سال، سال کبیسه میگویند.
چگونه از تقویم برای برنامهریزی روزانه استفاده کنیم؟
بیایید یک مثال واقعی بزنیم. فرض کنید دانشآموز کلاس چهارمی به نام سارا هستید. امروز 10 آبان است و معلم گفته 20 آبان آزمون علوم برگزار میشود. شما میتوانید به تقویم نگاه کنید و ببینید از امروز تا 20 آبان چند روز فاصله است. با شمردن روزهای روی تقویم متوجه میشوید 10 روز مانده به آزمون. سپس میتوانید برنامهٔ مطالعهٔ خود را بنویسید: هر روز یک درس مرور کنید. همچنین اگر تقویم هفتگی داشته باشید، میتوانید ببینید 20 آبان چه روزی از هفته است. اگر پنجشنبه یا جمعه باشد، میتوانید روز قبل را بیشتر مطالعه کنید. به این ترتیب تقویم به شما کمک میکند زمان خود را بهتر مدیریت کنید و کارهای مهم را به تأخیر نیندازید. حتی بزرگترها از تقویم برای یادآوری جلسات کاری، پرداخت قبوض و سفرهای خود استفاده میکنند.
چالشهای مفهومی در درک تقویم
پرسش ۱: چرا تعداد روزهای ماهها با هم برابر نیست؟
پاسخ: در تقویم خورشیدی ایران، ماههای اول تا ششم 31 روزه، ماههای هفتم تا یازدهم 30 روزه و ماه دوازدهم (اسفند) در سال عادی 29 روزه و در سال کبیسه 30 روزه است. دلیل آن به گردش زمین و ماه و تصمیمهای تاریخی برمیگردد تا فصلها با ماهها هماهنگ بمانند. اگر همهٔ ماهها مثلاً 30 روزه بودند، سال فقط 360 روز میشد و 5 روز باقی میماند که باید جایی اضافه میشد.
پرسش ۲: چرا گاهی میگویند سال قمری از سال خورشیدی کوتاهتر است؟
پاسخ: زیرا ماه در هر ماه قمری یک دور کامل به دور زمین میگردد که تقریباً 29.5 روز طول میکشد. بنابراین 12 ماه قمری حدود 354 روز میشود در حالی که سال خورشیدی حدود 365 روز است. به همین دلیل هر سال قمری حدود 11 روز از سال خورشیدی کوتاهتر است. این تفاوت باعث میشود مناسبتهای قمری مانند ماه رمضان هر سال حدود 11 روز زودتر از سال قبل برسد.
پرسش ۳: چگونه میتوانیم بدون نگاه کردن به تقویم، بفهمیم امروز چندم ماه است؟
پاسخ: راه دقیقی برای این کار وجود ندارد مگر اینکه شمارش روزها را از اول ماه حفظ باشید. اما میتوانید از روی وضعیت ماه در آسمان (در تقویم قمری) یا با کمک ابزارهایی مانند ساعتهای هوشمند و تلفن همراه تاریخ را متوجه شوید. همچنین بسیاری از افراد هر روز صبح یک برگ از تقویم دیواری را جدا میکنند تا تاریخ را بدانند. بهترین راه این است که هر روز صبح یک بار به تقویم نگاه کنید تا روز و ماه را یاد بگیرید.
نکتههای پایانی
در این مقاله آموختیم که تقویم یک ابزار ضروری برای اندازهگیری زمان و برنامهریزی است. سه نوع تقویم مهم شامل خورشیدی، قمری و میلادی را شناختیم. دانستیم سال کبیسه چگونه به وجود میآید و چرا هر چهار سال یک بار روز 29 بهمن را تجربه میکنیم. همچنین با مثالهایی دیدیم که چگونه از تقویم برای مدیریت درس و زندگی روزمره استفاده کنیم. درک تقویم به ما کمک میکند تا نسبت به گذشت زمان آگاه باشیم و کارهای خود را به موقع انجام دهیم. اگر هر روز چند دقیقه به تقویم نگاه کنید، به مرور زمان متوجه نظم پنهان در آن خواهید شد.
پاورقیها
1هلال ماه (Crescent): به شکل باریک و نازک ماه در ابتدای ماه قمری گفته میشود که مانند یک کمان باریک در آسمان دیده میشود. شروع ماه قمری با دیدن هلال ماه پس از غروب آفتاب مشخص میشود.
2تقویم گرگوری (Gregorian calendar): همان تقویم میلادی است که در سال 1582 میلادی به دستور پاپ گرگوری سیزدهم ساخته شد و امروزه در بسیاری از کشورهای جهان به کار میرود.
3سال کبیسه (Leap year): سالی است که به دلیل جابجایی 6 ساعتهٔ باقیمانده از گردش زمین به دور خورشید، یک روز اضافه دارد. در تقویم خورشیدی ایران، در سال کبیسه ماه اسفند 30 روزه میشود.