هجرت: مهاجرت پیامبر اسلام و یارانش از شهر مکه به مدینه که شروع تاریخ مسلمانان است.

هجرت: کوچ پیامبر اسلام و یاران از مکه به مدینه

۱. مکه شهری که مسلمانان در آن آزار می‌دیدند

پیش از هجرت، پیامبر اسلام در شهر مکه زندگی می‌کرد. مردم مکه بیشتر بت‌ها را می‌پرستیدند. وقتی پیامبر مردم را به پرستش خدای یگانه دعوت کرد، بسیاری از قدرتمندان مکه که به بت‌ها و رسم‌های قدیمی خود چسبیده بودند، با او مخالفت کردند.

مسلمانانِ سال‌های نخست در مکه سختی زیادی کشیدند. آن‌ها را مسخره می‌کردند، کتک می‌زدند و حتی گاهی زیر آفتاب داغ روی شن‌های داغ می‌خواباندند. مثلاً بلال حبشی¹ را روی شن‌های داغ می‌گذاشتند و سنگ بزرگی روی سینه‌اش می‌گذاشتند تا از دین خود دست بردارد. اما او تسلیم نشد و فقط می‌گفت: «اَحَد، اَحَد» (یعنی خدا یکی است).

پیامبر به مسلمانان اجازه داد تا به حبشه (کشوری در آفریقا) کوچ کنند. حدود 80 نفر از مسلمانان به حبشه رفتند ولی سرانجام بیشتر آن‌ها برگشتند زیرا خبر رسید که شرایط در مکه کمی آرام شده است. اما دوباره آزارها شروع شد. تا اینکه گروهی از مردم شهر یثرب به پیامبر ایمان آوردند و از او دعوت کردند به شهرشان بیاید.

۲. طرح نقشهٔ شوم مشرکان و فرار شبانهٔ پیامبر

وقتی سران مکه فهمیدند که پیامبر می‌خواهد به یثرب هجرت کند، نقشه‌ای کشیدند: از هر قبیله یک مرد جوان و قدرتمند انتخاب کردند تا شبانه به خانهٔ پیامبر حمله کنند و همگی با هم او را بکشند. آن‌ها فکر می‌کردند با این کار، بنی‌هاشم (خانوادهٔ پیامبر) نمی‌توانند با همهٔ قبایل بجنگند و خون‌بها را می‌پذیرند.

اما خداوند به پیامبر خبر داد و حضرت علی (ع) را در رختخواب خود خواباند. پیامبر به همراه ابوبکر صدیق² از خانه بیرون زد و در حالی که مشرکان پشت در خانه کمین کرده بودند، از روزنهٔ پشت بام بیرون رفت. آن‌ها سه شبانه‌روز در غار «ثور» پنهان شدند. مشرکان تا دم غار آمدند ولی به فرمان خدا عنکبوتی تار تنیده بود و کبوتری لانه کرده بود. مشرکان گفتند: «اگر کسی در این غار بود، این تار عنکبوت پاره می‌شد.»

۳. ورود به مدینه و ساختن نخستین جامعهٔ اسلامی

پس از رسیدن به قبا (نزدیک مدینه)، پیامبر نخستین مسجد را بنا کرد. سپس وارد شهر مدینه شدند. مردم مدینه با شادی از مهاجران استقبال کردند. زنان و مردان در کوچه‌ها سرود می‌خواندند و می‌گفتند: «طلَعَ الْبَدْرُ عَلَیْنَا...» یعنی «ماه کامل بر ما طلوع کرد.»

یکی از مهم‌ترین کارهای پیامبر در مدینه، «پیمان برادری» بین مهاجران (مسلمانانی که از مکه آمده بودند) و انصار (مسلمانان مدینه که کمک کردند) بود. هر مهاجر با یک انصار برادر شد. مثلاً سلمان فارسی³ با ابوذر غفاری برادر شد. آن‌ها در کار و زندگی به هم کمک می‌کردند. انصار نیمی از خانه و دارایی خود را به مهاجران بخشیدند.

۴. چرا هجرت نقطهٔ آغاز تاریخ مسلمانان شد؟

عمر بن خطاب (خلیفهٔ دوم) پیشنهاد داد که سال هجرت مبدأ تقویم مسلمانان باشد. از آن زمان، سال‌های قمری (بر اساس ماه و گردش ماه به دور زمین) با «هجرت» شماره‌گذاری می‌شود. مثلاً سال 2026 میلادی برابر است با سال 1447 تا 1448 هجری قمری.

هجرت فقط یک جابجایی جغرافیایی نبود، بلکه نقطهٔ عطفی برای رشد اسلام شد. در مدینه، مسلمانان توانستند حکومت تشکیل دهند، قوانین وضع کنند و به داد یکدیگر برسند. پیامبر میان مسلمانان و یهودیان و مسیحیان مدینه پیمان بست که همه با هم در امنیت و آرامش زندگی کنند. به این پیمان، «منشور مدینه» می‌گویند.

۵. چالش‌های مفهومی (پرسش و پاسخ)

پانویس‌ها