کشت گیاهان دانهدار: گندم و برنج
گیاهان دانهدار چه ویژگیهایی دارند؟
به گیاهانی مانند گندم و برنج که دانه تولید میکنند، گیاهان دانهدار میگوییم. دانهٔ این گیاهان غذایی است که ما نان و برنج را از آن درست میکنیم. این گیاهان معمولاً یک ساله هستند؛ یعنی از زمانی که بذر را در خاک میگذاریم تا وقتی دانهها را برداشت میکنیم، کمتر از 12 ماه طول میکشد. برای مثال، گندم در پاییز کاشته میشود و در تابستان سال بعد درو میگردد.
مراحل رشد گندم و برنج از دانه تا دانه
رشد گندم و برنج چند مرحلهٔ اصلی دارد که شبیه به هم است. اول جوانهزنی، یعنی دانه در خاک مرطوب شروع به ریشه زدن میکند. سپس رشد ساقه و برگ، بعد گل دادن و در آخر رسیدن دانهها. برای آن که بهتر تفاوت این دو گیاه را ببینیم، جدول زیر را نگاه کنید.
| ویژگی | گندم | برنج |
|---|---|---|
| محل کاشت بیشتر | زمینهای خشک و نسبتاً سرد | زمینهای مرطوب و شالیزار (غرقاب) |
| آب مورد نیاز | متوسط تا کم | زیاد (ایستابی) |
| مدت رشد تا برداشت | حدود 7-8 ماه | حدود 4-6 ماه |
| محصول اصلی | آرد برای نان، ماکارونی | برنج سفید برای پخت غذا |
چطور از دانه یک بوته گندم یا برنج به دست میآید؟ (یک مثال عینی)
تصور کن یک دانهٔ گندم را در گلدان کوچکی میکاری. هر روز به آن آب میدهی و گلدان را جلوی پنجره میگذاری. پس از یک هفته، یک ساقهٔ باریک سبز از خاک بیرون میآید. ریشههایش در خاک فرو میروند و آب و مواد غذایی را جذب میکنند. برگها با کمک نور خورشید غذای گیاه را میسازند. بعد از چند ماه، در انتهای ساقه خوشهای (سنبله)[2] ظاهر میشود که دانههای جدید گندم در آن رشد میکنند. هر دانهٔ گندم میتواند بوتهای با چندین خوشه و دهها دانهٔ جدید تولید کند. به همین سادگی، از یک دانه، صدها دانه به دست میآید!
چالشهای مفهومی در کشت گیاهان دانهدار
سوال 1: چرا گندم و برنج را «گیاهان یک ساله» مینامند؟
پاسخ: چون چرخهٔ زندگی آنها از جوانه زدن دانه تا تولید دانهٔ جدید، کمتر از یک سال طول میکشد. بعد از برداشت، گیاه اصلی از بین میرود و برای سال بعد باید دوباره بذر بکاریم.
سوال 2: آیا برنج همیشه باید در آب بماند؟
پاسخ: بیشتر گونههای برنج در زمینهای غرقاب (شالیزار) کاشته میشوند تا علفهای هرز از بین بروند، ولی ریشهٔ برنج در زیر آب خفه نمیشود چون گیاه توانایی انتقال اکسیژن از برگ به ریشه را دارد. با این حال انواعی از برنج در زمین خشک هم رشد میکنند.
سوال 3: اگر گندم و برنج را خیلی دیر بکاریم، چه میشود؟
پاسخ: گیاه در زمان اشتباه رشد میکند. مثلاً اگر گندم را در بهار در منطقهای با تابستان بسیار گرم بکاریم، دانهها قبل از رسیدن میسوزند یا محصول کم میشود. زمان کاشت باید با فصل رشد طبیعی گیاه هماهنگ باشد.
نیازهای اصلی برای رشد خوب گندم و برنج
این گیاهان برای اینکه محصول خوبی بدهند، به چند چیز نیاز دارند:
- خاک مناسب: خاک باید مواد غذایی (کود) داشته باشد.
- آب کافی: برنج خیلی بیشتر از گندم به آب نیاز دارد.
- نور خورشید: برای ساختن غذا توسط برگها.
- دمای مناسب: نه خیلی سرد و نه خیلی گرم.
کشاورزها با آبیاری به موقع، کندن علفهای هرز و استفاده از کود، به رشد بهتر گیاه کمک میکنند.
گیاهانی مانند گندم و برنج دانههای خوراکی تولید میکنند. آنها معمولاً ظرف یک سال از کاشت تا برداشت رشد میکنند. مراحل اصلی رشد شامل جوانهزنی، رشد ساقه و برگ، گل دادن و رسیدن دانه است. گندم در زمین خشک و برنج در زمین مرطوب رشد بهتری دارد. با رعایت نیازهای گیاه مانند آب، نور و خاک مناسب، میتوانیم محصول بیشتری برداشت کنیم.
پاورقی
[1] غلات: به گروهی از گیاهان خانوادهٔ گندمیان[3] گفته میشود که دانههای نشاستهای و خوراکی تولید میکنند. معادل انگلیسی آن Cereal است.
[2] سنبله: قسمتی از انتهای ساقهٔ غلات که شامل چندین سنبلچه و در نهایت دانهها است. معادل انگلیسی Spike.
[3] گندمیان: تیرهٔ گیاهی که گندم، برنج، جو و ذرت به آن تعلق دارند. معادل انگلیسی Poaceae یا Gramineae.