نمونهگیری تلفنی: گردآوری داده با تماس تلفنی
نمونهگیری مبتنی بر دفترچه راهنما: قدمهای اولیه
سادهترین راه برای انجام یک نظرسنجی تلفنی، استفاده از دفترچه راهنمای تلفن است. در این روش، پژوهشگر فهرستی از شمارههای موجود در دفترچه را بهعنوان چارچوب نمونهگیری انتخاب میکند. سپس با استفاده از روشهای تصادفی ساده، مانند جدول اعداد تصادفی، تعدادی شماره را از این فهرست برمیگزیند و با آنها تماس میگیرد.
این روش هرچند ساده و کمهزینه است، اما مشکلات مهمی دارد. نخست اینکه، همهٔ مردم شماره تلفن ثابت ندارند یا شمارهٔ آنها در دفترچه راهنما ثبت نشده است. دوم اینکه، افرادی که شمارهشان در دفترچه هست ممکن است از نظر ویژگیهای اجتماعی و اقتصادی با کسانی که شماره ندارند تفاوت داشته باشند. برای مثال، در گذشته افرادی که تلفن همراه داشتند و شماره ثابت نداشتند (که به آنها سلولار-آنلی میگویند) بهطور کامل از نظرسنجی حذف میشدند.
مقایسه روشهای سنتی و مدرن نمونهگیری تلفنی
امروزه برای رفع مشکلات روش مبتنی بر دفترچه، روشهای پیشرفتهتری مانند نمونهگیری تصادفی از ارقام (RDD)5 ابداع شده است. در این روش، پیششمارههای فعال مخابراتی شناسایی و سپس چهار رقم انتهایی شماره بهصورت تصادفی ساخته میشود. این کار باعث میشود شمارههایی که در دفترچه نیستند نیز شانس انتخاب پیدا کنند .
| ویژگی | نمونهگیری از دفترچه راهنما | نمونهگیری تصادفی از ارقام (RDD) |
|---|---|---|
| چارچوب نمونهگیری | دفترچه راهنمای تلفن (لیست شمارههای ثبتشده) | همهٔ ترکیبهای ممکن ارقام (بلوکهای عددی فعال) |
| پوشش جمعیت | پایین (فاقدین تلفن ثابت و شمارههای محرمانه حذف میشوند) | بالا (به همهٔ شمارههای فعال شانس میدهد) |
| هزینه و زمان | کم (دسترسی آسان به لیست) | متوسط (نیاز به پالایش شمارههای غیرفعال) |
| دسترسی به تلفنهای همراه | خیر | بله (با استفاده از بلوکهای شماره همراه) |
| میزان شمارههای بلااستفاده (خالی، تجاری، فکس) | بسیار کم | متغیر (گاهی زیاد) |
کاربرد عملی: طراحی یک نمونهگیری تلفنی دومنظوره (dual-frame)
امروزه به دلیل افزایش چشمگیر استفاده از تلفن همراه، بسیاری از پژوهشگران از روشی به نام نمونهگیری دومنظوره استفاده میکنند . در این روش، دو چارچوب مجزا برای تلفن ثابت و تلفن همراه داریم. هدف این است که هم افرادی که فقط تلفن ثابت دارند، هم افرادی که فقط تلفن همراه دارند و هم افرادی که هر دو را دارند، بهدرستی در نمونه نماینده داشته باشیم.
برای این کار، باید احتمالات انتخاب متفاوت را با روشهای آماری تصحیح کنیم. فرض کنید حجم نمونهٔ تلفن ثابت $n_l$ و حجم نمونهٔ تلفن همراه $n_m$ باشد. همچنین فرض کنید احتمال اینکه فردی تلفن ثابت داشته باشد $p_l$ و احتمال اینکه تلفن همراه داشته باشد $p_m$ است. اگر این دو رویداد مستقل نباشند (یعنی دارندگان تلفن ثابت ممکن است بیشتر یا کمتر تلفن همراه داشته باشند)، وزن نهایی هر پاسخدهنده از فرمول زیر محاسبه میشود:
$w_i = \frac{1}{p_l + p_m - p_{lm}}$
که در آن $p_{lm}$ احتمال داشتن هر دو وسیله است. در عمل، برای سادهسازی، از روشهای آماری پیچیدهتری مانند روش معادلات همزمان استفاده میشود .
چالشهای مفهومی
✅ پاسخ: زیرا دفترچه راهنما همهٔ افراد جامعه را پوشش نمیدهد. افرادی که تلفن ثابت ندارند، یا شماره خود را محرمانه ثبت کردهاند، یا فقط از تلفن همراه استفاده میکنند، از قلم میافتند. این پدیده خطای پوشش نام دارد و میتواند نتایج را بهشدت سوگیرانه کند .
✅ پاسخ: در نمونهگیری تلفنی، اغلب هدف ما مصاحبه با افراد در خانهها (خانوارها) است. شمارههای تجاری معمولاً در پایگاههای داده جداگانهای ثبت میشوند. در روش RDD، ابتدا با همهٔ شمارهها تماس گرفته میشود و پس از پاسخگویی، پرسیده میشود که آیا این شماره مربوط به یک خانه است یا محل کار. شمارههای تجاری و همچنین شمارههای فکس، خالی یا خارج از محدوده از نمونه حذف میشوند. به این فرآیند پالایش میگویند.
✅ پاسخ: این شانس بیشتر از کسی است که فقط یکی از این دو وسیله را دارد. برای مثال، اگر نمونهگیری از هر دو چارچوب انجام دهیم، فردی که هر دو را دارد میتواند هم از طریق شماره ثابت و هم از طریق شماره همراه انتخاب شود. این پدیده احتمال نابرابر انتخاب را ایجاد میکند. برای رفع آن، باید پس از جمعآوری دادهها، وزنهایی به پاسخها اختصاص دهیم تا سهم این افراد در نمونه با سهم واقعی آنها در جامعه هماهنگ شود .
مثال عینی از یک نظرسنجی تلفنی موفق
یک مطالعهٔ جالب در سال 2010 در ایالت آیووای آمریکا انجام شد . پژوهشگران میخواستند وضعیت سلامت کودکان را بررسی کنند. آنها دو روش نمونهگیری را با هم مقایسه کردند: روش سنتی RDD مبتنی بر تلفن ثابت، و روش ترکیبی جدیدتر به نام نمونهگیری مبتنی بر آدرس (ABS)6 که در آن ابتدا با پست با مردم تماس میگیرند و سپس با کسانی که پاسخ نمیدهند، تلفنی مصاحبه میکنند.
نتایج نشان داد که روش ABS توانست پوشش بسیار بهتری برای گروههای کمدرآمد و اقلیتهای نژادی فراهم کند. بهعنوان مثال، درصد افرادی که تلفن ثابت نداشتند در روش ABS، 6% بود، در حالی که این افراد در روش RDD سنتی اصلاً شانس حضور در نمونه را نداشتند. همچنین تنوع نژادی نمونهٔ ABS به مراتب بیشتر بود. این مثال نشان میدهد انتخاب روش نمونهگیری چقدر میتواند بر کیفیت نهایی دادهها تأثیر بگذارد.
پاورقی
1 چارچوب نمونهگیری (Sampling Frame): فهرستی از همهٔ عناصر موجود در جامعه که نمونه از بین آنها انتخاب میشود، مانند صفحههای دفترچه تلفن.
2 خطای پوشش (Coverage Error): خطایی که زمانی رخ میدهد که برخی از اعضای جامعه در چارچوب نمونهگیری حضور نداشته باشند و در نتیجه شانس انتخاب پیدا نکنند .
3 سوگیری (Bias): خطای سیستماتیک که باعث میشود نتایج یک نظرسنجی بهطور مداوم از مقدار واقعی در جامعه دورتر باشد.
4 نمونهگیری منظم (Systematic Sampling): روشی که در آن عناصر نمونه با فاصلهای ثابت از یک فهرست منظم انتخاب میشوند.
5 نمونهگیری تصادفی از ارقام (Random Digit Dialing - RDD): روشی برای تولید تصادفی شمارههای تلفن با استفاده از پیششمارههای معتبر، که به همهٔ شمارههای فعال (ثابت و همراه) شانس انتخاب میدهد .
6 نمونهگیری مبتنی بر آدرس (Address-Based Sampling - ABS): روشی که در آن از فهرست پستی آدرسها بهعنوان چارچوب نمونهگیری استفاده میشود و سپس با روشهای مختلف (پست، تلفن، اینترنت) با افراد تماس گرفته میشود .
