یاخته عصبی بینابینی: پل نامرئی ارتباط در سامانه عصبی
نورون بینابینی چیست و کجاست؟
برای درک بهتر، ابتدا باید سه نوع اصلی نورون را بشناسیم: نورون حسی[2]، نورون حرکتی[3] و نورون بینابینی. نورونهای حسی پیامها را از گیرندههای حسی (مانند پوست، چشم، گوش) به سمت مرکز (مغز و نخاع) میبرند. نورونهای حرکتی فرمانهای حرکتی را از مغز و نخاع به ماهیچهها و غدد میرسانند. اما نورونهای بینابینی درست در میان این مسیر قرار دارند. آنها همهجا در مغز و نخاع یافت میشوند و مانند یک ایستگاه ترافیک یا پردازشگر مرکزی کوچک عمل میکنند. اطلاعاتی که توسط نورون حسی آورده میشود، ابتدا به یک یا چند نورون بینابینی میرسد. این نورونهای رابط بر اساس دادههای دریافتی و یادگیریهای قبلی، تصمیم میگیرند که چه واکنشی لازم است و سپس پیام مناسب را به نورون حرکتی مربوطه ارسال میکنند.
| نوع نورون | نام دیگر | مسیر پیام | کاربرد و مثال |
|---|---|---|---|
| حسی | وابران[4] | گیرنده → مغز/نخاع | احساس گرمای بخاری |
| بینابینی (رابط) | میانجی | نورون حسی ← → نورون حرکتی | پردازش اطلاعات و تصمیمگیری برای عقب کشیدن دست |
| حرکتی | واردان[5] | مغز/نخاع → ماهیچه/غده | فرمان انقباض به ماهیچه دست |
ساختار و نحوهٔ کارکرد یک نورون بینابینی
نورونهای بینابینی از نظر ساختاری کلی مشابه سایر نورونها هستند: دارای جسم یاختهای[6]، دندریت[7] برای دریافت پیام و آسه[8] برای ارسال پیام. اما آنچه آنها را متمایز میکند، محل قرارگیری و نقش عملکردی آنهاست. در نخاع، نورونهای بینابینی اغلب در ماده خاکستری[9] واقع شدهاند. عملکرد آنها را میتوان به فعالیت یک کارمند در یک اداره تشبیه کرد. اطلاعات (مانند یک درخواست کتبی) توسط پیک (نورون حسی) به اداره (نخاع) آورده میشود. کارمند (نورون بینابینی) این درخواست را میخواند، با قوانین و دستورالعملها (الگوهای یادگرفته شده) مقایسه میکند، ممکن است با بخشهای دیگر (نورونهای بینابینی دیگر) مشورت کند، سپس تصمیم میگیرد و نامهٔ پاسخ (پیام عصبی) را برای پیک دیگر (نورون حرکتی) آماده میکند تا به مقصد برساند.
نورونهای بینابینی چگونه رفتار ما را شکل میدهند؟
نقش نورونهای رابط فراتر از یک واسطهگری ساده است. آنها عملاً پردازش اطلاعات را انجام میدهند. در مغز، بیش از 99% نورونها از نوع بینابینی هستند! این نشان میدهد که قدرت تفکر، حافظه، احساسات و یادگیری ما تا چه حد وابسته به شبکهای عظیم از این نورونهای رابط است. در فعالیتهای روزمره، عملکرد آنها را به وضوح میبینیم:
یادگیری رانندگی: در ابتدا، هر عمل (فرمان، ترمز، دنده) نیاز به فکر آگاهانه و کند دارد. با تکرار، شبکههای نورونهای بینابینی در مغز شما مدارهای کارآمدتری تشکیل میدهند. پس از مدتی، این اعمال "خودکار" میشوند. این خودکارسازی حاصل ارتباطات قوی و بهینه شده بین نورونهای بینابینی است.
بازی فوتبال: هنگامی که توپ به سمت شما میآید، چشم (نورون حسی) اطلاعات را به مغز میفرستد. هزاران نورون بینابینی در مناطق مختلف مغز (بینایی، حرکتی، محاسباتی) فعال میشوند تا مسیر توپ را محاسبه کنند، موقعیت بدن را بررسی کنند و بهترین واکنش (پاس دادن یا شوت زدن) را انتخاب کنند. سپس فرمانهای دقیقی به صدها نورون حرکتی در سراسر بدن ارسال میشود.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاورقی
[1] Interneuron / Interneuron (اینترنورون).
[2] Sensory Neuron / Sensory Neuron (سن سوری نرون).
[3] Motor Neuron / Motor Neuron (موتور نرون).
[4] Afferent Neuron: نوری که پیام را به مرکز میآورد.
[5] Efferent Neuron: نوری که پیام را از مرکز به بیرون میبرد.
[6] Cell Body / Soma: بخش مرکزی نورون که هسته و اندامکهای اصلی در آن قرار دارد.
[7] Dendrite: رشتههای کوتاه و منشعب اطراف جسم یاختهای که پیامها را دریافت میکنند.
[8] Axon: رشته بلند و معمولاً منفرد نورون که پیام عصبی را از جسم یاختهای به انتهای آن منتقل میکند.
[9] Gray Matter: بخشی از بافت عصبی که عمدتاً از جسم یاختهای نورونها تشکیل شده است.
[10] Cerebral Cortex: لایه خارجی و چینخوردهٔ مغز که مرکز فرماندهی اعمال عالی ذهنی است.
[11] Cerebellum: بخشی در پشت مغز که وظیفه اصلی هماهنگی حرکات، تعادل و وضعیت بدن را بر عهده دارد.
