محتوا علیه مقدسات: مرزی ظریف بین آزادی بیان و توهین
محتواهای توهینآمیز به مقدسات چه شکلی هستند؟
این محتواها میتوانند در قالبهای مختلفی ظاهر شوند. تصور کنید در یک شبکه اجتماعی، یک کارتون بسیار زننده و مسخرهآمیز درباره یک پیامبر یا یک متن طنز تلخ که به جای شوخی، فقط قصد تحقیر داشته باشد. اینها نمونههایی از محتوای توهینآمیز هستند. برای درک بهتر، این محتواها را میتوان در چند دسته طبقهبندی کرد:
| شکل محتوا | نمونه ملموس | هدف احتمالی سازنده |
|---|---|---|
| کارتونها، میمها و تصاویر دستکاریشده | ویرایش عکس یک نماد مذهبی در یک موقعیت نامناسب و خندهدار | جلب توجه، تمسخر باور دیگران، ایجاد حاشیه |
| نظرات، پستها و کامنتهای نوشتاری | استفاده از کلمات رکیک برای توصیف یک مراسم دینی خاص | تخلیه کینه شخصی، شوکآفرینی، تضعیف اعتقادات |
| کلیپهای ویدئویی و صوتی تحریفشده | ساخت یک آهنگ با اشعار توهینآمیز یا برش و تدوین سخنرانی مذهبی برای تحریف معنا | تضلیل افکار عمومی، تبلیغات علیه یک دین |
| بازیهای رایانهای و شخصیتسازی | طراحی شخصیتی در بازی که ظاهر و رفتارش تمسخر یک شخصیت مقدس است | عادیسازی توهین، تفریح ناسالم |
چرا افراد دست به تولید چنین محتوایی میزنند؟
دلایل تولید این محتواها مانند یک معادله چندمجهولی است. گاهی فرد سازنده صرفاً به دنبال لایک و بازدید بیشتر است؛ مثل کسی که در مدرسه برای دیده شدن، مسخرهترین شوخی درباره یک موضوع جدی را میکند. گاهی هم ریشه در تعصب، ناآگاهی یا کینه شخصی دارد. در برخی موارد نادر، ممکن است این کار بخشی از یک برنامه حسابشده برای ایجاد تنش بین گروههای مذهبی مختلف باشد. درک این انگیزهها کمک میکند تا خیلی سریع و احساساتی واکنش نشان ندهیم.
تأثیرات منفی: از دلشکستگی تا آتش بیدلیلی
آسیب این محتواها مانند سنگی است که در آب میافتد و دایرههایش گسترده میشود. اولین و عمیقترین تأثیر، آسیب روانی به مؤمنان است. تصور کنید کسی عمیقاً به یک شخصیت مقدس عشق میورزد و ناگهان تصویر توهینآمیزی از او را میبیند. این میتواند باعث دلشکستگی، خشم و احساس تحقیر شود. در سطح کلانتر، این محتواها میتوانند آتش اختلافات مذهبی را شعلهور کنند و به جای گفتوگو، فضای نفرت و تقابل ایجاد نمایند. همچنین، اعتماد عمومی به فضای مجازی را به عنوان محلی برای تعامل سالم، کاهش میدهند.
ما در دنیای دیجیتال چگونه باید رفتار کنیم؟
حالا که با شکلها و آسیبهای این محتوا آشنا شدیم، مهم این است که بدانیم به عنوان یک کاربر مسئولیتپذیر فضای مجازی، چه واکنشی باید نشان دهیم. اینجا صحبت از محدود کردن آزادی بیان نیست، بلکه صحبت از رعایت اخلاق دیجیتال است. مراحل زیر میتوانند یک راهنمای عملی خوب باشند:
۱. حفظ خونسردی: اولین و مهمترین قدم. دیدن چنین محتوایی قطعاً خشمآور است، اما واکنش احساسی و توهینآمیز متقابل، فقط آتش را بزرگتر میکند. چند نفس عمیق بکش.
۲. عدم اشتراکگذاری (نشر ندادن): حتی اگر قصدتان اعتراض باشد، با فوروارد یا ریپوست کردن آن محتوا، ناخواسته باعث دیدهشدن بیشتر آن و آسیب دیدن افراد بیشتری میشوید. مثل این میماند که زبالهای را از کوچه به داخل خانهاتان بیاورید!
۳. گزارش دادن: تقریباً همه پلتفرمها (مثل اینستاگرام، تلگرام، توییتر) دکمهای برای گزارش محتوا دارند. با استفاده از گزینههایی مثل «تنفرآمیز» یا «توهین مذهبی» آن را گزارش دهید. این مؤثرترین اقدام فردی است.
۴. پاسخ محترمانه (در صورت لزوم): اگر احساس کردید باید پاسخی بدهید، میتوانید با آرامش و به صورت شخصی برای سازنده پیام بفرستید و بگویید که این محتوا به احساسات شما و بسیاری دیگر آسیب زده است. گاهی طرف مقابل از تأثیر کارش بیخبر است.
۵. تولید محتوای متقابل مثبت: بهترین پاسخ به تاریکی، افروختن یک چراغ است. به جای تمرکز روی آن محتوای منفی، شما میتوانید محتوای زیبا، آموزنده و محترمانه درباره مقدسات خودتان تولید و منتشر کنید. این کار هم جامعه را روشن میکند و هم احساس مفید بودن به شما میدهد.
سؤالات رایج و پاسخهای کوتاه
پاسخ: نه دقیقاً. آزادی بیان یک حق مهم است، اما مطلق نیست. همانطور که در زندگی واقعی نمیتوانیم به دیگران توهین کنیم یا برایشان مزاحمت ایجاد کنیم، در فضای مجازی هم رعایت حقوق و احساسات دیگران یک مسئولیت اخلاقی و قانونی است. قانون معمولاً از مرز توهین و تنفرافزایی به بعد، جلوی آزادی بیان را میگیرد.
پاسخ: خیر. این کار شبیه جنگلبازی است که هیچ برندهای ندارد. پاسخ توهین با توهین، فقط چرخه نفرت را تقویت میکند و وضعیت را بدتر میسازد. شأن و انسانیت شما در این است که پا به پای دیگران پایین نیایید و با روشهای منطقی و مدنی از حق خود دفاع کنید.
پاسخ: ابتدا سعی کنید در فضای خصوصی (چت دو نفره) با او صحبت کنید. میتوانید بگویید: «فلان پستت رو دیدم. میدونم شاید قصدت شوخی بوده، ولی به احساسات من و خیلیها برخورد کرد.» اگر او پاسخ منطقی نداد یا ادامه داد، ممکن است مجبور شوید فاصله بگیرید. دوستی واقعی باید همراه با احترام متقابل باشد.
پاورقی
۱. اخلاق دیجیتال۱: (Digital Ethics) به مجموعه اصول و قواعدی گفته میشود که رفتار مناسب و مسئولانه افراد در فضای مجازی را تعریف میکند.
۲. سانسور۲: (Censorship) کنترل و محدود کردن اطلاعات، ایدهها یا گفتار قبل از انتشار توسط یک نهاد قدرت.
۳. تنفرافزایی۳: (Hate Speech) هرگونه گفتار یا نوشتاری که گروهی را به دلیل نژاد، مذهب، ملیت یا سایر ویژگیها تحقیر یا علیه آن تحریک کند.
