بی‌اخلاقی رسانه‌ای: نقض اصول اخلاقی در تولید یا انتشار پیام مانند توهین، دروغ و تحقیر

بی‌اخلاقی رسانه‌ای: وقتی خط قرمزها شکسته می‌شوند

بی‌اخلاقی رسانه‌ای چیست و چگونه رخ می‌دهد؟

فرض کن برای خرید یک تلفن همراه به فروشگاه رفته‌ای. فروشنده فقط از نقاط قوت آن مدل می‌گوید، عیب‌های بزرگش را پنهان می‌کند، حتی ممکن است برای فروش بیشتر، در مورد یک رقیب دروغ بگوید. این یک رفتار غیراخلاقی در ارتباط و انتقال اطلاعات است. رسانه‌ها (مثل شبکه‌های خبری، صفحات مجازی، وبلاگ‌ها و حتی بازیگران مؤثر در یک گروه) نیز گاهی همین کار را می‌کنند. آن‌ها می‌توانند با دستکاری واقعیت، احساسات ما را بازی دهند یا تصویری نادرست از یک فرد، گروه یا رویداد ارائه دهند.

سه شکل بسیار رایج و خطرناک بی‌اخلاقی رسانه‌ای عبارتند از:

چرا بی‌اخلاقی رسانه‌ای اتفاق می‌افتد؟ انگیزه‌های پشت پرده

کسی بی‌دلیل دیگران را تحقیر یا دروغ پخش نمی‌کند. معمولاً انگیزه‌های قدرتمندی پشت این رفتارهاست. درک این انگیزه‌ها به ما کمک می‌کند هوشمندانه‌تر با محتوای رسانه‌ها برخورد کنیم.

۱. جلب توجه و کسب منافع اقتصادی (کلیک و پول): قاعده‌ای در فضای مجازی وجود دارد به نام "Clickbait" یا طعمهٔ کلیک. عنوان‌های جنجالی، عکس‌های غیرواقعی یا اخبار کذب، مخاطب را وادار به کلیک می‌کند. هر کلیک بیشتر به معنای درآمد تبلیغاتی بیشتر برای صاحب صفحه یا سایت است. مثل خبر "فوری: تغییر بزرگ در سیستم آموزشی از فردا!" که در نهایت به یک مطلب بی‌ارتباط ختم می‌شود.

۲. جهت‌دهی به افکار عمومی و پیشبرد اهداف سیاسی/اجتماعی: گاهی یک گروه می‌خواهد نظر مردم را به سمتی خاص هدایت کند. برای این کار ممکن است دائماً نقاط ضعف رقیب را بزرگ و موفقیت‌های خود را پررنگ نشان دهد، یا اخبار را به گونه‌ای فیلتر کند که فقط یک جنبه دیده شود.

۳. احساسات آنی و هیجانات کور: بسیاری از توهین‌ها و تحقیرها در فضای مجازی محصول خشم و عصبانیت لحظه‌ای است. فرد بدون فکر، در زیر پستی نظر توهین‌آمیز می‌گذارد. گاهی هم حسادت یا رقابت ناسالم، عامل پخش شایعه می‌شود. مثلاً دانش‌آموزی که از موفقیت همکلاسی‌اش ناراحت است، ممکن است شایعه‌ای دربارهٔ تقلب او در فضای کلاس منتشر کند.

از صفحه گوشی تا زندگی واقعی: تأثیرات مخرب بی‌اخلاقی رسانه‌ای

این آسیب‌ها فقط در فضای مجازی نمی‌مانند و به زندگی واقعی ما نفوذ می‌کنند. مانند سنگی که در آب انداخته می‌شود و دایره‌های آن گسترده می‌شود.

۱. تخریب شخصیت و آسیب روانی: قربانی توهین و تحقیر مداوم (مثلاً یک بازیگر، ورزشکار یا حتی یک دانش‌آموز عادی) ممکن است دچار اضطراب، افسردگی یا کاهش شدید اعتماد به نفس شود. این موضوع می‌تواند عملکرد تحصیلی یا شغلی او را تحت تأثیر قرار دهد.

۲. از بین رفتن اعتماد عمومی: وقتی مردم بارها با اخبار دروغ یا دستکاری‌شده مواجه شوند، به تدریج به همهٔ رسانه‌ها و حتی پیام‌های رسمی بی‌اعتماد می‌شوند. این بی‌اعتمادی مانند ویروس، همکاری و انسجام اجتماعی را تضعیف می‌کند.

۳. دوقطبی شدن جامعه و ایجاد دشمنی: وقتی رسانه‌های مختلف مرتبط با یک گروه، فقط طرف مقابل را بد و منفور نشان دهند، بین طرفداران این دو گروه دیواری نامرئی از کینه و سوءتفاهم ایجاد می‌شود. این موضوع را می‌توان در رقابت افراطی بین طرفداران دو تیم فوتبال یا در بحث‌های سیاسی داغ دید.

۴. تصمیم‌گیری اشتباه: تصمیمات ما بر اساس اطلاعاتی است که دریافت می‌کنیم. اگر این اطلاعات نادرست باشد، تصمیم ما هم اشتباه خواهد بود. مثلاً یک شایعه در مورد واکسن ممکن است باعث شود فردی از یک اقدام سلامتی مهم صرف‌نظر کند و سلامت خود را به خطر بیندازد.

من یک دانش‌آموز هستم: چگونه در برابر بی‌اخلاقی رسانه‌ای واکنش نشان دهم؟

ما به عنوان کاربران رسانه، فقط مصرف‌کنندهٔ منفعل نیستیم. می‌توانیم نقش فعال و مسئولانه‌ای ایفا کنیم.

گام اول: تفکر انتقادی و پرسش‌گری: قبل از باور کردن، لایک کردن یا فرستادن یک مطلب، از خودت این سوالات را بپرس:

• منبع این پیام کیست؟ آیا منبعی معتبر و شناخته‌شده است یا یک صفحهٔ ناشناس؟
• آیا شواهد و مدارک ارائه شده است؟ مثلاً برای یک خبر، آیا به رویداد واقعی یا گفته‌های یک فرد موثق ارجاع داده؟
• هدف از این پیام چیست؟ آیا می‌خواهد چیزی بفروشد، مرا عصبانی کند، یا فقط اطلاع رسانی بی‌طرفانه دارد؟
• آیا تمام ماجرا را می‌گوید؟ یا فقط بخشی از حقیقت را که به نفعش است، بیان می‌کند؟

گام دوم: مسئولیت در تولید و اشتراک‌گذاری:

• تولیدکنندهٔ بی‌اخلاق نباش: در گروه‌ها و صفحات خودت، از توهین، شایعه‌پراکنی و تحقیر دیگران خودداری کن. حتی اگر با کسی مخالفی، می‌توانی با ادب استدلالت را بیان کنی.
• پخش‌کنندهٔ ناخواسته نباش: قبل از فرستادن یک مطلب (Forward) برای دیگران، مطمئن شو که منبع معتبری دارد. تو هم در قبال پیامی که پخش می‌کنی مسئولی.
• واکنش نشان بده: اگر در یک فضای عمومی (مثل یک پیج آموزشی) دیدی که به یک کاربر توهین شده، می‌توانی مؤدبانه یادآوری کنی که بحث باید محترمانه ادامه یابد. سکوت در برابر بی‌اخلاقی، گاهی به معنای تایید ضمنی آن است.

پرسش‌های مهم و اشتباهات رایج

پاورقی

¹بی‌اخلاقی رسانه‌ای (Media Unethicality): نقض اصول و معیارهای اخلاقی حرفه‌ای در فرآیند جمع‌آوری، تولید و انتشار محتوای رسانه‌ای.
²میم (Meme): یک ایده، رفتار یا سبک که از شخصی به شخص دیگر در درون یک فرهنگ منتقل می‌شود. در اینترنت معمولاً به تصاویر یا ویدیوهای طنزآمیزی اطلاق می‌شود که به سرعت پخش می‌شوند.
³سواد رسانه‌ای (Media Literacy): توانایی دسترسی، تحلیل، ارزیابی و ایجاد ارتباط در اشکال مختلف محتوای رسانه‌ای.