شایعهسازی: موجی از اطلاعات ناسالم
شایعه چیست و چگونه کار میکند؟
یک شایعه، مانند یک ویروس است. زمانی که اطلاعاتی نادرست یا نیمهدرست تولید میشود، اگر شرایط برای انتشارش مناسب باشد، به سرعت از شخصی به شخص دیگر منتقل میشود. این فرآیند سه مرحله اصلی دارد:
| مرحله | شرح | مثال ملموس |
|---|---|---|
| ۱. تولید | یک فرد یا گروه، خبر یا ادعایی را میسازد یا یک خبر واقعی را تحریف میکند. | یک دانشآموز برای شوخی میگوید: «فردا امتحان ریاضی لغو شده است!» در حالی که چنین تصمیمی گرفته نشده. |
| ۲. انتشار | این اطلاعات از طریق گفتگو، پیامرسانها یا شبکههای اجتماعی پخش میشود. | همان دانشآموز این خبر را در یک گروه کلاسی 200 نفری به اشتراک میگذارد. |
| ۳. دگرگونی و پذیرش | شایعه در حین انتقال تغییر میکند و با توجه به شرایط و احساسات افراد، توسط آنها باور میشود. | در گروه کلاسی، شایعه تبدیل میشود به: «معلم گفته امتحان لغو شده و قرار است پروژه جایگزین شود!» بسیاری از دانشآموزان بدون بررسی، آن را باور میکنند و درس خواندن را متوقف میکنند. |
چرا شایعات اینقدر سریع پخش میشوند؟
دلایل زیادی وجود دارد که یک خبر تأییدنشده، جذاب و قابلانتشار میشود. این دلایل را میتوان در یک فرمول ساده نشان داد:
احساسات قوی: اخباری که ترس، تعجب، خشم یا امید زیادی ایجاد کنند، احتمال پخش شدن بیشتری دارند. مثلاً شایعهای دربارهٔ افزایش 500%ی قیمت گوشیهای همراه، بلافاصله توجه و نگرانی افراد را جلب میکند.
ابهام: وقتی اطلاعات رسمی و شفافی دربارهٔ یک موضوع مهم وجود نداشته باشد، فضای خالی برای شایعه ایجاد میشود. مانند روزهای ابتدایی یک حادثهٔ طبیعی.
راه انتقال آسان: شبکههای اجتماعی و پیامرسانها مانند یک بزرگراه پرسرعت برای شایعات عمل میکنند. با یک کلیک، خبر به هزاران نفر میرسد.
انواع شایعاتی که هر روز میبینیم
شایعات را میتوان بر اساس هدف و موضوع طبقهبندی کرد. در جدول زیر، انواع رایج آن همراه با مثال آورده شده است:
| نوع شایعه | هدف اصلی | مثال در محیط مدرسه | مثال در جامعه |
|---|---|---|---|
| ترسافکنی | ایجاد اضطراب و وحشت | «هر کسی در امتحان تقلب کند، یک ترم محروم از تحصیل میشود.» | «آب شهر آلوده شده، فردا قطع میشود.» |
| آرزومحور | انتشار خواستههای قلبی افراد به جای واقعیت | «به دلیل برف سنگین، همهٔ مدارس تا پایان هفته تعطیل هستند.» | «قیمت خودرو از فردا نصف میشود.» |
| تفرقهانداز | تخریب وجههٔ یک شخص یا گروه و ایجاد درگیری | «معلم فلان کلاس با یکی از دانشآموزان رابطهٔ ویژه دارد.» | «یک قومیت خاص، تمام شغلهای دولتی را به دست گرفتهاند.» |
شایعهسازی در شبکههای اجتماعی: یک آزمایش عملی
بیایید یک سناریوی واقعی را بررسی کنیم. تصور کنید در یک شبکه اجتماعی مانند اینستاگرام1، یک عکس از یک مغازهدار محلی میبینید که زیرنویس آن میگوید: «این فروشنده با ترازوهای تقلبی به مشتریان کمتر کالا میدهد.»
چه اتفاقی میافتد؟
۱. این پست ممکن است توسط افرادی که حتی آن فروشنده را نمیشناسند، لایک و اشتراکگذاری (Share) شود.
۲. احساس خشم و عدالتخواهی، افراد را وادار به انتشار آن میکند.
۳. پس از چند ساعت، دهها نفر در نظرات، از آن فروشنده بدگویی میکنند و حتی دیگران را از خرید از او منع میکنند.
۴. اما واقعیت چیست؟ شاید آن عکس مربوط به سالها پیش باشد یا شاید اصلاً ترازو خراب بوده و فروشنده از آن بیخبر. در هر صورت، بدون هیچ بررسی، آبروی یک فرد در معرض آسیب قرار گرفته است. این مثال نشان میدهد انتشار یک مطلب، حتی اگر قصد کمک داشته باشید، بدون بررسی صحت، میتواند نوعی شایعهسازی باشد.
چگونه در برابر شایعات، یک محقق کوچک باشیم؟
ما میتوانیم با رعایت چند قانون ساده، حلقهٔ انتشار شایعات را قطع کنیم. قبل از بازنشر کردن یا تعریف کردن یک خبر، از خودت این سؤالات را بپرس:
پاورقی
1اینستاگرام (Instagram): یک شبکه اجتماعی اشتراکگذاری عکس و ویدیو.
2فکتنامه (Fact-checking website): وبسایتهایی که تخصص آنها بررسی صحت اخبار و ادعاهای مطرحشده در فضای مجازی و رسانهها است تا واقعیت را از شایعه جدا کنند.
