سوگیری خبری: لکهای نامرئی بر آینهٔ رسانه
سوگیری خبری از کجا میآید؟ منابع اصلی جهتگیری
سوگیری مانند یک رنگ نامرئی است که گاهی در فرآیند تولید خبر استفاده میشود. این رنگ ممکن است از منابع مختلفی بیاید. در جدول زیر، مهمترین این منابع را مانند قطعات یک پازل کنار هم گذاشتهایم:
| منبع سوگیری | توضیح | مثال ملموس |
|---|---|---|
| درونسازمانی | سوگیریای که از داخل خود سازمان رسانهای میآید. | صاحب یک شبکهٔ تلویزیونی که چند کارخانه دارد، ممکن است دستور دهد اخبار مثبت دربارهٔ محیط زیست کمتر پخش شود تا برای کارخانههایش دردسر ایجاد نشود. |
| درونفردی | سوگیریای که از باورها و پیشفرضهای خود خبرنگار یا سردبیر ناشی میشود. | خبرنگاری که شخصاً به یک تیم فوتبال علاقه دارد، ممکن است در گزارش خود بیشتر نقاط قوت آن تیم را ببیند و اشتباهاتش را نادیده بگیرد. |
| ایدئولوژیک | جهتگیری بر اساس یک نظام فکری خاص (مثل چپ، راست، مذهبی، سکولار). | یک روزنامه با گرایش خاص سیاسی، ممکن است همیشه عملکرد شهردار منتخب جریان مخالف را زیر سؤال ببرد، حتی اگر پروژهای مفید اجرا کرده باشد. |
| تجاری و جذب مخاطب | انتخاب و پرداختن به اخبار برای افزایش فروش، کلیک یا بیننده. | تکرار پی در پی اخبار درگیریهای خیابانی یا حوادث جنجالی به جای پرداختن به گزارشهای مهم اما کمهیجان اقتصادی. |
چگونه سوگیری خود را نشان میدهد؟ ترفندهای رایج
سوگیری معمولاً با فریاد خود را نشان نمیدهد، بلکه مثل یک نقاش ماهر، با قلممویی نازک تصویر را تغییر میدهد. در اینجا به چند ترفند رایج اشاره میکنیم:
۱. دروازهبانی و انتخاب خبر: از میان صدها رویداد روزانه، فقط تعداد محدودی انتخاب میشوند. این انتخاب خود یک جهتگیری است. آیا خبر افتتاح یک کتابخانه در محلهٔ تو مهمتر است یا سفر یک بازیگر به خارج؟ انتخاب هر کدام، اولویتهای رسانه را نشان میدهد.
۲. چارچوببندی و زاویهٔ دید: به این دو تیتر برای یک رویداد واحد توجه کن: "اعتراضات دانشآموزی به تعویق افتاد" در مقابل "دانشآموزان با حضور مسئولان به گفتوگوی مسالمتآمیز نشستند". هر دو ممکن است درست باشند، اما کدام یک احساس «درگیری» و کدام یک احساس «صلح» را القا میکند؟ این همان چارچوببندی است.
۳. اولویتبندی و اندازهٔ خبر: خبر اصلی صفحهٔ اول کجاست؟ گزارش تلویزیونی چند دقیقه است؟ گاهی کاهش یا افزایش سهم یک خبر در روزنامه یا زمان پخش، پیام مهمی دارد. اگر خبر کمکهای علمی به دانشآموزان محروم در گوشهای کوچک باشد، اما اخبار منفی با تیتر درشت پوشش داده شود، این یک سوگیری در اولویتبندی است.
از شنوندهٔ منفعل تا کارآگاه خبری: راههای مقابله
حالا که با ترفندها آشنا شدی، چگونه میتوانی یک مصرفکنندهٔ هوشمند خبر باشی؟ اینجا نیازی به وسایل پیشرفته نیست، فقط کافیست حواست را تیز کنی.
مثال عینی: فرض کن دو شبکهٔ خبری متفاوت دربارهٔ یک مسابقهٔ فوتبال بین تیمهای آبی و قرمز گزارش میدهند. شبکهٔ A تمام گزارش خود را روی شوتهای نزدیک به گل تیم آبی متمرکز کرده و مدام از روحیهٔ جنگندگی آن تیم میگوید. شبکهٔ B بر تکلهای خشن تیم آبی و فرصتهای از دست رفتهٔ تیم قرمز تأکید دارد. هوشمندترین کار این است:
۱. مقایسه: هر دو گزارش را ببینی.
۲. بررسی منبع: ببینی مالک یا گرایش شناخته شدهٔ هر شبکه چیست؟
۳. جستوجوی واقعیتهای خنثی: نتیجه نهایی بازی، تعداد کارتهای زرد، آمار مالکیت توپ (مثلاً 55% برای تیم آبی) را از یک سایت ورزشی معتبر چک کنی. این اعداد کمتر قابل دستکاری هستند.
۴. ترکیب تصویر: حالا با کنار هم گذاشتن همهٔ اینها، تصویر متعادلتری از بازی برای خودت میسازی.
این روش را میتوانی برای اخبار سیاسی، اجتماعی و اقتصادی هم به کار ببری. همیشه بیش از یک منبع خبری را بررسی کن.
پرسشهای مهم و اشتباهات رایج
پاسخ: خیر. بخش بزرگی از سوگیری، ناآگاهانه است. گاهی خبرنگاران تحت فشار زمان هستند، گاهی خودشان متوجه پیشفرضهای ذهنیشان نمیشوند و گاهی به دنبال جلب توجه مخاطب، ناخواسته به سمت خبرهای جنجالی میروند. البته سوگیری آگاهانه هم وجود دارد، اما نباید فرض را بر بداندیشی همه گذاشت.
پاسخ: پیدا کردن منبعی که ۱۰۰٪ بیطرف باشد، بسیار دشوار است. هدف اصلی ما باید شناسایی سوگیری باشد، نه یافتن منبع بیعیب. بهترین راهکار، تکمنبعی نبودن است. اخبار را از رسانههایی با گرایشهای مختلف بخوانید و بین آنها مقایسه کنید تا به حقیقت نزدیکتر شوید.
پاسخ: دو اشتباه بزرگ وجود دارد: اول اعتماد بیچون و چرا به یک منبع خاص (مثلاً یک شبکهٔ اجتماعی یا یک کانال خبری محبوب). دوم باور سریع تیترها بدون مطالعهٔ کامل متن خبر. بسیاری از تیترها برای جلب توجه، گویای کل ماجرا نیستند یا حتی گمراهکننده هستند. همیشه متن کامل را بخوان.
سوگیری خبری، بخشی جداییناپذیر از دنیای رسانه است، چه آگاهانه باشد چه ناآگاهانه. این به معنای بیاعتمادی کامل به همهٔ خبرها نیست، بلکه یک هشدار است تا هوشمندانهتر مصرف کنیم. مانند زمانی که برای خرید یک وسیله قیمتی، نظرات مختلف را در سایتهای گوناگون میخوانی، برای «خرید» یک عقیده یا باور بر پایهٔ اخبار نیز باید تحقیق کنی. سواد رسانهای یعنی همین: داشتن ابزار و مهارت برای تشخیص، تحلیل و مقابله با جهتگیریهای پنهان در پیامهایی که هر روز دریافت میکنیم.
پاورقی
1سوگیری خبری (News Bias): جهتگیری سیستماتیک در فرآیند جمعآوری، گزینش و ارائه اخبار که منجر به ارائه تصویری ناقص یا نامتعادل از واقعیت میشود.
2دروازهبانی خبری (Gatekeeping): فرآیند کنترل و فیلتر کردن اطلاعات توسط افراد یا نهادها (مانند سردبیران) در مسیر رسیدن به عموم. این که کدام رویداد به خبر تبدیل شود و کدام نه.
3چارچوببندی (Framing): روش ارائه یک خبر با تأکید بر برخی جنبههای خاص و کمرنگ کردن جنبههای دیگر، به گونهای که درک مخاطب را از موضوع جهت دهد.
4سواد رسانهای (Media Literacy): توانایی دسترسی، تحلیل، ارزیابی و ایجاد پیام در اشکال مختلف رسانهای. به زبان ساده، مهارت فهم پیامهای رسانه و تشخیص هدف پشت آنها.
