چندکارگی رسانهای: انجام همزمان چند فعالیت در دنیای دیجیتال
چندکارگی رسانهای چیست و چه انواعی دارد؟
تصور کنید در حال خواندن کتاب درسی هستید و همزمان پیامهای دوست خود را در پیامرسان2 چک میکنید. این یک نمونه ساده از چندکارگی رسانهای است. مغز ما سعی میکند توجه خود را بین دو منبع اطلاعاتی مختلف تقسیم کند. این کار را میتوان به دو دسته کلی تقسیم کرد:
| نوع | تعریف | مثال |
|---|---|---|
| چندکارگی هماهنگ3 | انجام دو کار که از نظر ذهنی با هم همخوانی دارند یا یکی از آنها نیاز به تمرکز کمتری دارد. | گوش دادن به موسیقی بیکلام و حل کردن تمرین ریاضی. |
| چندکارگی ناهماهنگ4 | انجام دو کار که هر دو نیازمند تمرکز ذهنی بالا هستند و منابع مغزی یکسانی را درخواست میکنند. | مکالمه ویدیویی با دوست و نوشتن انشا. (مثلاً در کلاس آنلاین همزمان چت کردن) |
| چندکارگی منفعل5 | رسانهای بهصورت پسزمینه فعال است اما تمرکز اصلی روی کار دیگری است. | روشن بودن تلویزیون در اتاق هنگام مطالعه. |
اثرات چندکارگی: خوب، بد یا زشت؟
چندکارگی مثل یک شمشیر دو لبه است. گاهی به ما کمک میکند و گاهی باعث کاهش کیفیت کار میشود. بیایید اثرات مثبت و منفی آن را با هم مرور کنیم:
اثرات منفی (بیشتر از اثرات مثبت است):
- کاهش کیفیت یادگیری: اگر هنگام درس خواندن، دائماً در حال پاسخ به پیام باشید، مغز نمیتواند اطلاعات درسی را بهخوبی پردازش و در حافظه بلندمدت ذخیره کند.
- افزایش زمان انجام کار: انجام دو کار بهظاهر همزمان، در واقعیت باعث میشود زمان بیشتری برای تکمیل هر دو کار صرف کنید. چون مغز باید دائماً بین آنها جابهجا شود.
- افزایش خطا: احتمال اشتباه در حل مسائل ریاضی یا درک مطلب هنگام چندکارگی بالا میرود.
- خستگی ذهنی: جابهجایی مداوم توجه، انرژی زیادی از مغز مصرف میکند و زودتر احساس خستگی و فرسودگی میکنید.
اثرات مثبت (در شرایط محدود):
- کاهش کسالت: انجام یک کار کسلکننده مانند تا کردن لباسها ممکن است با گوش دادن به پادکست جذابتر شود.
- مدیریت زمان: در برخی کارهای ساده و روتین میتوان از آن استفاده کرد. مثلاً در حین رفتوآمد با اتوبوس، هم میتوان به یک فایل صوتی آموزشی گوش داد و هم پیامهای ضروری را چک کرد.
از کلاس درس تا مهمانی: چندکارگی در زندگی روزمره دانشآموز
بیایید با چند سناریوی آشنا، موضوع را بیشتر بررسی کنیم:
مثال ۱: کلاس آنلاین
در کلاس مجازی درس علوم نشستهاید. صفحهاشتراکگذاری معلم باز است، اما شما همزمان در حال چت با دوستان در گروه کلاسی دربارهٔ تکالیف یا حتی موضوعی غیردرسی هستید. در این حالت، توجه شما بین صحبتهای معلم (که ممکن است حاوی نکته مهمی باشد) و مکالمههای گروهی تقسیم میشود. نتیجه چیست؟ احتمالاً آن نکته مهم علمی را از دست میدهید و مجبور میشوید بعداً وقت بیشتری برای یادگیری بگذارید.
مثال ۲: انجام تکالیف
فرض کنید قرار است انشایی دربارهٔ "محیط زیست" بنویسید. برای تحقیق، همزمان چند تب در مرورگر خود باز کردهاید: یک ویدیوی یوتیوب، یک مقاله ویکیپدیا و صفحه شبکه اجتماعی. شما بین این صفحات مدام در حال جابهجایی هستید. این کار باعث میشود ایدههایتان پراکنده شود و نتوانید یک متن منسجم و عمیق بنویسید. راه بهتر این است: ابتدا فقط روی تحقیق متمرکز شوید (مثلاً فقط ویدیو را ببینید و نکاتش را یادداشت کنید)، سپس صفحه شبکه اجتماعی را کاملاً ببندید و شروع به نوشتن کنید.
مثال ۳: اوقات فراغت
در حال تماشای یک فیلم جذاب با خانواده هستید، اما تلفن همراه در دست شماست و هر چند دقیقه یک بار آن را چک میکنید. در این حالت، نه از فیلم لذت کامل میبرید (چون بخشی از داستان را از دست میدهید) و نه ارتباط چشمی و کلامی کاملی با خانواده دارید. بهتر است برای یک ساعت، تلفن را در حالت سکوت و دور از دسترس قرار دهید.
راهکارهای هوشمند برای مدیریت چندکارگی
هدف حذف کامل چندکارگی نیست، چون گاهی اجتنابناپذیر است. هدف، مدیریت هوشمندانه آن برای کاهش اثرات منفی است. میتوانید از این روشها استفاده کنید:
| راهکار | توضیح | نکته عملی |
|---|---|---|
| اولویتبندی و تکهتکه کردن زمان | کارهای مهم را شناسایی کنید و برای هر کدام بازه زمانی مشخصی در نظر بگیرید. | برای مطالعه زیستشناسی 25 دقیقه وقت بگذارید و سپس 5 دقیقه استراحت و چک کردن پیامها. |
| حذف عوامل حواسپرتی | هنگام کار روی یک تکلیف مهم، اعلانهای تلفن، تبهای اضافی مرورگر و صدای تلویزیون را حذف کنید. | تلفن را در حالت سکوت6 و دور از دید قرار دهید. |
| ترکیب هوشمندانه | فعالیتهایی را که نیاز چندانی به تمرکز ندارند، با هم ترکیب کنید. | گوش دادن به اخبار یا پادکست در حین ورزش یا کمک در کارهای خانه. |
| آگاهی از وضعیت خود | به حالتهای خود توجه کنید. وقتی احساس میکنید تمرکزتان به هم ریخته، چند نفس عمیق بکشید و به کار اصلی بازگردید. | از خود بپرسید: «آیا کاری که الان در حال انجامش هستم، مهمترین کار است؟» |
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر. مغز ما برای کارهای پیچیده نمیتواند بهطور واقعی تمرکز را تقسیم کند. آنچه اتفاق میافتد، جابهجایی سریع توجه است. مثل این است که بین دو کانال تلویزیونی مدام در حال زدن دکمه تعویض باشید. در هر لحظه فقط یک کانال را میبینید، اما به دلیل سرعت جابهجایی، تصور میکنید هر دو را با هم میبینید. این کار کیفیت درک شما از هر دو کانال را پایین میآورد.
پاسخ: دلایل روانشناختی زیادی دارد. اولاً، دریافت پیام یا لایک جدید در شبکههای اجتماعی، باعث ترشح دوپامین7 (ماده شیمیایی احساس لذت در مغز) میشود و ما به این احساس معتاد میشویم. ثانیاً، ما گاهی از کار اصلی (مثل یک تکلیف سخت) فرار میکنیم و حواسپرتی با گوشی، یک فرار آسان و زودبازده است. به این میگویند تعللورزی8.
پاسخ: این موضوع به نوع موسیقی و نوع تکلیف بستگی دارد. اگر موسیقی بیکلام و آرام باشد و کاری که انجام میدهید (مانند حل مسائل ریاضی یا خلاصهنویسی) نیازمند پردازش کلامی عمیق نباشد، ممکن است چندان اختلالی ایجاد نکند و حتی گاهی به ایجاد محیطی بدون سکوت مطلق کمک کند. اما اگر در حال خواندن متون ادبی یا حفظ کردن شعر باشید، هر گونه موسیقی (حتی بیکلام) میتواند به عنوان یک عامل مزاحم عمل کند و یادگیری را مختل کند.
پاورقی
1 چندکارگی رسانهای (Media Multitasking): استفاده همزمان از چندین رسانه یا محتوای رسانهای.
2 پیامرسان (Messenger): نرمافزارهایی مانند Telegram, WhatsApp, Instagram Direct.
3 چندکارگی هماهنگ (Concurrent Multitasking).
4 چندکارگی ناهماهنگ (Interfering Multitasking).
5 چندکارگی منفعل (Passive Multitasking).
6 سکوت (Silent/Do Not Disturb Mode).
7 دوپامین (Dopamine): یک ناقل عصبی در مغز که با احساس لذت، پاداش و انگیزه مرتبط است.
8 تعللورزی (Procrastination): به تعویق انداختن کارها.
