رسانه و سبک زندگی: دروازهبانی آرزوها و رفتارها
رسانه چگونه ذهن و انتخابهای ما را هدایت میکند؟
برای درک تأثیر عمیق رسانه، باید از این سؤال شروع کنیم که اصلاً رسانه چگونه کار میکند؟ روانشناسان چند تئوری کلیدی را مطرح کردهاند که به خوبی این فرآیند را توضیح میدهند .
اثر پیامرسان: گاهی اوقات چه کسی حرف میزند مهمتر از چه چیزی میگوید است. ما تمایل داریم پیام افرادی را که شبیه خودمان هستند، یا آنها را معتبر میدانیم، بیشتر بپذیریم . یک ورزشکار محلی که درباره اهمیت صبحانه صحبت میکند، ممکن است برای یک نوجوان از یک متخصص تغذیه نامأنوس، تأثیرگذارتر باشد.
مدارهای در دسترس۲: وقتی یک ایده یا رفتار بهطور مکرر در گفتگوهای عمومی و رسانهها مطرح میشود، کمکم «طبیعی» و مقبول به نظر میرسد و افراد بیشتری آن را میپذیرند . مدهای سریعگذر لباس یا چالشهای ویدئویی در شبکههای اجتماعی نمونههای بارز این پدیده هستند.
سه عرصه نفوذ: خرید، سلامت و جهانبینی
تأثیر رسانه تنها به خرید کردن ختم نمیشود. این نفوذ در سه حوزه اصلی زندگی نوجوانان قابل ردیابی است:
| عرصه زندگی | نحوه تأثیرگذاری رسانه | مثال ملموس |
|---|---|---|
| الگوهای مصرفی | ایجاد آگاهی، ارائه اثر اجتماعی۳ از طریق نظرات و تأیید دیگران، تبلیغات هدفمند و استفاده از اینفلوئنسرها . | خرید یک کفش ورزشی خاص، تنها به دلیل اینکه یک بازیکن محبوب فوتبال در اینستاگرام آن را پوشیده است. |
| سلامت و تندرستی | ترویج عادات ناسالم (کمتحرکی، خواب ناکافی)، ایجاد اضطراب، یا برعکس، تشویق به سبک زندگی سالم . | یک مطالعه نشان داد نوجوانانی که زمان بیشتری در شبکههای اجتماعی میگذرانند، فعالیت بدنی کمتر و خواب باکیفیت پایینتری دارند . |
| ارزشها و جهانبینی | شکلدهی به انتظارات هنجاری (اینکه فکر میکنیم دیگران از ما چه انتظاری دارند) و ارائه «الگوهای انتقالی» برای تغییر نرم . | داستان شخصیتی که برخلاف سنتهای رایج شغلی، مسیر متفاوتی را برای موفقیت انتخاب میکند، میتواند دیدگاه بیننده را گسترش دهد. |
یک مثال عددی: بر اساس یک پژوهش، حدود ۷۰٪ از مصرفکنندگان هنگام تصمیمگیری برای خرید، تحت تأثیر شبکههای اجتماعی قرار میگیرند . از سوی دیگر، گزارش سازمان بهداشت جهانی نشان میدهد که استفاده مشکلساز از رسانههای اجتماعی در نوجوانان از ۷٪ در سال ۲۰۱۸ به ۱۱٪ در سال ۲۰۲۲ افزایش یافته است . این ارقام به وضوح قدرت دوگانه رسانه را نشان میدهند: هم یک ابزار تأثیرگذار و هم یک عامل بالقوه برای ایجاد چالش.
از مصرفکننده منفعل تا کاربر هوشمند: یک راهنمای عملی
آگاهی، اولین و مهمترین سلاح در برابر تأثیرات ناخواسته رسانه است. در اینجا یک نقشه راه چهار مرحلهای برای تبدیل شدن به یک کاربر هوشمند رسانه ارائه میشود:
۱. ترمز بکش و سؤال کن: قبل از اینکه تحت تأثیر یک محتوا عمل کنی (مثلاً خریدی انجام دهی یا باوری را بپذیری)، از خودت بپرس: «هدف از تولید این محتوا چیست؟ آیا قصد فروش چیزی، جلب توجه یا تغییر عقیدهای را دارد؟» . یادت باشد که بسیاری از صفحات اینفلوئنسری، در واقع ویترینهای تبلیغاتی هستند.
۲. الگوریتم خودت را بشناس: محتوایی که در صفحهٔ اکتشاف (اکسپلور) شبکههای اجتماعی میبینی، تصادفی نیست. الگوریتمها بر اساس تعاملات گذشتهات، تو را در یک «حباب فیلتر» قرار میدهند و فقط چیزهایی را نشان میدهند که احتمالاً دوست داری . سعی کن گهگاه صفحاتی با دیدگاههای مخالف یا متفاوت را نیز دنبال کنی تا این حباب شکسته شود.
۳. از تأیید اجتماعی آگاه باش:اثر اجتماعی یعنی تمایل به پیروی از اقدامات دیگران برای رفتار درست در موقعیتهای نامشخص . وقتی محصولی هزاران لایک و نظر مثبت دارد، ممکن است فکر کنیم حتماً خوب است. اما همیشه به یاد داشته باش که این آمارها گاهی دستکاری میشوند. به دنبال نظرات متعادل و انتقادی هم بگرد.
۴. مرز بگذار و از فضای مجازی مرخصی بگیر: پژوهشها به وضوح نشان میدهند که محدود کردن زمان استفاده از شبکههای اجتماعی میتواند به بهبود خلقوخو و کاهش اضطراب کمک کند . میتوانی از ویژگیهای «مدیریت زمان صفحه» در تلفن همراه استفاده کنی یا ساعاتی از روز (مثلاً هنگام انجام تکالیف یا یک ساعت قبل از خواب) را کاملاً آزاد از فضای مجازی نگه داری .
پرسشهای رایج و نگرانیهای مهم
پاسخ: خیر. رسانه میتواند ابزاری قدرتمند برای یادگیری، ایجاد ارتباطات معنادار (به ویژه برای افرادی که در زندگی واقعی احساس تنهایی میکنند) و دسترسی به اطلاعات و گروههای حمایتی باشد . کلید کار، انتخاب آگاهانه است. به جای پرسهزنی بیهدف، میتوانی صفحات آموزشی مرتبط با علاقهات (مثلاً هنر، علم، مهارتهای زندگی) را دنبال کنی یا از گروههای گفتوگوی مدیریتشده برای بحث درباره مسائل مهم استفاده نمایی.
پاسخ: این احساس بسیار شایع است. اولاً بدانی که بسیاری از تصاویر، ویرایش و «هایلایتریل» زندگی دیگران هستند و واقعیت کامل را نشان نمیدهند. ثانیاً، فعالانه صفحاتی را که باعث ایجاد این حس میشوند، آنفالو کن. در عوض، صفحاتی را دنبال کن که تنوع بدنها، موفقیتهای واقعی و محتوای معنادار را به نمایش میگذارند. صحبت با یک فرد مورد اعتماد (والدین، مشاور مدرسه) درباره این احساس نیز میتواند بسیار کمککننده باشد.
پاسخ: به نشانههای کلیدی توجه کن: هشتگهای تبلیغاتی مانند #تبلیغ یا #همکاری، ذکر نام برند به صورت مکرر و غیرطبیعی در متن، لینک مستقیم خرید در بیو۴ یا زیر پست، و ارائه کد تخفیف اختصاصی. قانون در بسیاری از کشورها و پلتفرمها الزام میکند که محتوای تبلیغاتی مشخص شود، اما همیشه این کار به وضوح انجام نمیشود. اگر شک داری، احتمالاً یک تبلیغ است.
پاورقی
۱ Social Learning Theory: نظریهای که بیان میکند افراد از طریق مشاهده، تقلید و مدلسازی رفتار دیگران یاد میگیرند.
۲ Availability Cascades: فرآیندی خودتقویتکننده که در آن با انتشار یک ایده در گفتار عمومی، بر محتملبودن آن افزوده شده و پذیرش آن گسترش مییابد.
۳ Social Proof: یک پدیده روانشناختی که در آن افراد برای تعیین رفتار صحیح در یک موقعیت، به رفتار دیگران رجوع میکنند.
۴ Bio: مخفف Biography، بخش معرفی حساب کاربری در شبکههای اجتماعی.
