فروش اطلاعات: وقتی جزئیات زندگی ما ناگهان کالا میشود
اطلاعات شما چطور جمعآوری و دستهبندی میشود؟
وقتی از یک برنامهی موبایل استفاده میکنید، در یک سایت جستجو میزنید یا حتی یک کارت وفاداری مغازه را پر میکنید، در حال تولید داده هستید. شرکتها این دادهها را مانند قطعات یک پازل جمعآوری کرده و تصویر نسبتاً کاملی از شما میسازند. این اطلاعات معمولاً در چند دستهی اصلی قرار میگیرند:
| دسته اطلاعات | مثالهای ملموس | هدف معمول جمعآوری |
|---|---|---|
| هویتی و تماس | نام، شماره تلفن، آدرس، تاریخ تولد، آدرس ایمیل | ایجاد حساب کاربری، ارسال سفارش |
| ترجیحات و علایق | صفحات لایک شده، تاریخچه جستجو، محصولات دیده شده، ویدئوهای تماشا شده | پیشنهاد محتوا و تبلیغات مرتبط |
| موقعیت مکانی و رفتاری | مسیرهای حرکت (GPS)، مدت زمان استفاده از برنامه، نقاط اتصال به وایفای | ارائه خدمات موقعیتمحور، تحلیل عادات |
| مالی (حساس) | شماره کارت بانکی، تاریخ انقضا، سوابق خرید | پرداخت آنلاین، تحلیل قدرت خرید |
از اطلاعات شما چگونه و چرا سوءاستفاده میشود؟
مشکل اصلی وقتی آغاز میشود که این اطلاعات، بدون اینکه شما بدانید یا اجازهی صریح بدهید، به شرکتهای ثالث فروخته یا منتقل میشوند. این اتفاق اغلب در پشت صحنه و در قالب «اشتراکگذاری داده با شرکای تجاری»۳ رخ میدهد. بیایید با یک مثال واقعی شروع کنیم:
شما یک برنامهی آب و هوا رایگان نصب میکنید. این برنامه برای ارائهی پیشبینی، نیاز به دسترسی به موقعیت شما دارد. اما ممکن است در سیاست حریم خصوصی۴ طولانی و پیچیدهی آن — که کمتر کسی میخواند — قید شده باشد که شرکت توسعهدهنده، مجاز است دادههای موقعیت مکانی شما را به شرکتهای تبلیغاتی بفروشد. آن شرکت تبلیغاتی هم میتواند مسیرهای روزانهی شما را تحلیل کند و بفهمد هر روز از جلوی یک فروشگاه خاص عبور میکنید. سپس برای شما تبلیغات همان فروشگاه را در سایر برنامهها نمایش میدهد.
خطرات اصلی فروش اطلاعات بدون رضایت شامل موارد زیر است:
- مزاحمتهای تبلیغاتی هدفمند: شما را با تبلیغات فراوان بمباران میکنند.
- کلاهبرداری و فیشینگ۵: اگر اطلاعات تماس شما در اختیار افراد سودجو قرار گیرد، ممکن است ایمیل یا تماسهای فریبنده برای کلاهبرداری دریافت کنید.
- سرقت هویت۶: در موارد شدید، با ترکیب اطلاعات هویتی و مالی، یک فرد میتواند خود را به جای شما جا بزند و مثلاً یک حساب بانکی باز کند.
- تبعیض و تصمیمگیری ناعادلانه: مثلاً ممکن است بر اساس تحلیل دادهها، قیمت یک بلیط هواپیما در ساعتی که شما بیشتر جستجو میکنید، بالاتر نشان داده شود!
چگونه میتوانیم از اطلاعات خود محافظت کنیم؟ (راهکارهای عملی)
خبر خوب این است که با رعایت چند نکتهی ساده میتوانید کنترل بیشتری بر دادههای خود داشته باشید. این راهکارها شبیه قفل کردن در خانه یا ندادن رمز عابربانک به یک غریبه است.
| اقدام محافظتی | چگونه انجام دهیم؟ | اثر آن |
|---|---|---|
| بستن دسترسیهای غیرضروری | در تنظیمات موبایل (بخش حریم خصوصی/دسترسیها) به برنامهها، دسترسی به موقعیت، مخاطبین، میکروفون و دوربین را فقط به برنامههای مورد اعتماد و ضروری بدهید. | جلوی جمعآوری گستردهی دادههای حساس را میگیرد. |
| تقویت رمز عبور و احراز هویت دو مرحلهای۷ | از رمزهای عبور پیچیده و منحصربهفرد استفاده کنید. در حسابهای مهم، گزینهی احراز هویت دو مرحلهای (مثلاً با کد SMS) را فعال کنید. | از نفوذ به حسابهای شما حتی اگر رمز لو برود، جلوگیری میکند. |
| توجه به سیاست حریم خصوصی | قبل از نصب برنامه یا ثبتنام در سایتی جدید، بخشهای کلیدی سیاست حریم خصوصی مثل «اشتراکگذاری داده با اشخاص ثالث» را بخوانید. | شما را از قصد شرکت دربارهی دادههایتان آگاه میسازد. |
| آگاهی از حق قانونی «فراموشی» و «اعتراض» | شما حق دارید از شرکتی که اطلاعات شما را دارد، درخواست حذف آن اطلاعات را کنید. این درخواست معمولاً از طریق قسمت «تماس با ما» سایت قابل انجام است. | کنترل نهایی بر دادههای خود خواهید داشت. |
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: این یک اشتباه رایج است. حریم خصوصی فقط مربوط به پنهان کردن کار اشتباه نیست. مثل این است که بگویید چون در خانه کار خلافی نمیکنید، لازم نیست پردهها را بکشید. حق شماست که تصمیم بگیرید چه کسی، چه اطلاعاتی از شما داشته باشد. سوءاستفاده از اطلاعات میتواند منجر به آزار و اذیت، تصمیمگیریهای ناعادلانه علیه شما یا کلاهبرداری مالی شود، حتی اگر خودتان کار اشتباهی نکرده باشید.
پاسخ: به طور کلی، وقتی شما از یک سرویس «رایگان» استفاده میکنید، اغلب هزینهی آن را با دادههای خود میپردازید. اما این موضوع مجوزی برای هرگونه استفاده نیست. شرکتها موظفند شفاف عمل کنند و به شما بگویند چه دادهای را برای چه منظوری جمع میکنند. اگر روش جمعآوری یا فروش دادهها پنهانی، فریبآمیز یا خارج از محدودهی تعریف شده باشد، غیرقانونی است.
پاسخ: یک نشانهی واضح، دریافت ایمیلها یا پیامکهای تبلیغاتی از شرکتهایی است که شما هیچگاه با آنها در ارتباط نبودهاید. همچنین اگر تبلیغات آنلاین، به شکل عجیبی دقیقاً مطابق با صحبتی است که دیروز با دوست خود کردهاید (بدون جستجوی آنلاین)، احتمال دارد که دسترسی به میکروفون بررسی شده باشد. بهترین راه پیشگیری است: دسترسیها را مدیریت کنید و از برنامههای معتبر استفاده نمایید.
پاورقی
- دادههای شخصی (Personal Data): به هر اطلاعاتی که مربوط به یک فرد حقیقیِ شناساییشده یا قابلشناسایی باشد، گفته میشود. مانند نام، آدرس، عکس، آدرس ایمیل، شناسههای آنلاین، دادههای موقعیت مکانی و...
- حریم خصوصی (Privacy): حق یک فرد برای کنترل چگونگی جمعآوری، استفاده و افشای اطلاعات شخصی خود.
- شرکای تجاری (Third Parties/Business Partners): به شرکتها یا سازمانهای دیگری که با شرکت اصلی قرارداد همکاری دارند اشاره میکند. دادههای شما ممکن است با آنها «به اشتراک گذاشته» شود.
- سیاست حریم خصوصی (Privacy Policy): سندی که یک شرکت یا سایت منتشر میکند و در آن توضیح میدهد چه اطلاعاتی را از کاربران جمعآوری میکند، چگونه از آنها استفاده میکند و آیا آنها را با دیگران به اشتراک میگذارد یا خیر.
- فیشینگ (Phishing): یک نوع کلاهبرداری آنلاین که در آن مجرم با جعل هویت یک شرکت یا شخص معتبر (مثلاً از طریق ایمیل جعلی)، سعی میکند اطلاعات حساس مانند رمز عبور یا شماره کارت بانکی شما را به دست آورد.
- سرقت هویت (Identity Theft): جرمی که در آن شخصی از اطلاعات هویتی فرد دیگری (مانند نام، شماره ملی، عکس) بدون اجازه استفاده میکند تا خود را به جای او جا بزند، معمولاً برای انجام کلاهبرداری مالی.
- احراز هویت دو مرحلهای (Two-Factor Authentication - 2FA): یک لایه امنیتی اضافه برای حسابهای کاربری. علاوه بر رمز عبور، نیاز به یک عامل دوم (مثل کد ارسال شده به تلفن همراه یا اثر انگشت) برای ورود دارد.
