نفوذ رسانهای: جنگهای نامرئی در دنیای پیامها
چند چهرهٔ نفوذ: از تبلیغ تا شستوشوی ذهنی
نفوذ رسانهای تنها یک روش ندارد. بسته به هدف، میتواند خشن یا نرم، آشکار یا پنهان باشد. برای درک بهتر، میتوانیم آن را به چند دسته اصلی تقسیم کنیم. این تقسیمبندی مانند فهمیدن این است که یک فوتبالیست با چه تکنیکی میخواهد گول بزند: دریبل، پاس اشتباه یا شوت از راه دور.
| نوع نفوذ | توضیح | مثال ملموس |
|---|---|---|
| نفوذ سیاسی و ایدئولوژیک | تلاش برای تغییر نگرش مردم نسبت به یک حکومت، سیاست یا باور خاص. | پخش مستمر تصاویر و اخبار مثبت از یک کاندیدای انتخاباتی در رسانههای خاص، و سکوت یا پخش اخبار منفی درباره رقبا. |
| نفوذ اقتصادی (تبلیغات نوین) | تبلیغ غیرمستقیم کالا و ایجاد نیاز کاذب برای افزایش فروش. | استفاده از یک سلبریتی محبوب در اینستاگرام که مدام از «سبک زندگی لوکس» خود پست میگذارد و بهطور نامحسوس برندهای خاصی را نشان میدهد. |
| نفوذ فرهنگی-اجتماعی | تغییر ارزشها، هنجارها و الگوهای رفتاری یک جامعه. | تولید انبوه سریالها و فیلمهایی که یک سبک خاص پوشش، ارتباط بین دختر و پسر یا مدل خانواده را عادی و جذاب نشان میدهند. |
| نفوذ روانی (ترس و اضطراب) | ایجاد حس ناامنی، ترس یا اضطراب برای وادار کردن مردم به انجام کاری. | پخش مداوم اخبار منفی درباره سقوط اقتصادی، بیماریهای همهگیر یا جرم و جنایت برای کاهش اعتراضات یا افزایش خریدهای اضطراری. |
ابزارهای کار نفوذگران: تکنیکهای رایج در رسانهها
نفوذگران برای رسیدن به اهداف خود، از جعبه ابزار پر از ترفند استفاده میکنند. این ترفندها اغلب ساده اما بسیار مؤثرند.
گزینش و اولویتدهی (Agenda Setting): مهمترین تکنیک است. رسانه به شما نمیگوید «چه فکر کنی» بلکه میگوید «در مورد چه چیز فکر کنی». مثلاً اگر یک شبکه خبری، مدام درباره گرانی بنزین گزارش دهد و شبکه دیگر درباره پیشرفت علمی، ذهن مخاطبان هر کدام روی موضوع متفاوتی متمرکز میشود.
قاببندی (Framing): چگونه یک رویداد را تعریف کنیم. اعتراضات خیابانی میتواند «اغتشاش» یا «اعتراض مسالمتآمیز» قاببندی شود. انتخاب هر کلمه، احساس متفاوتی ایجاد میکند.
ایجاد ترند و الگوسازی: اینستاگرام و تیکتاک ماشینهای قدرتمندی برای این کار هستند. وقتی یک چالش رقص یا یک نوع پوشش خاص، به اصطلاح «ویِرال»2 میشود، در واقع یک نفوذ فرهنگی گسترده رخ داده است. شرکها3 و اینفلوئنسرها4 اغلب پشت این ترندها هستند.
شایعه و اطلاعات نادرست: پخش عمدی اخبار کذب، مثل یک ویروس در فضای مجازی پخش میشود تا اعتماد مردم به یک نهاد یا شخص را از بین ببرد. شایعههایی که درباره یک محصول غذایی یا یک دارو پخش میشوند نمونهای از این نوع نفوذ اقتصادی یا روانی هستند.
از تئوری تا عمل: نفوذ رسانهای در زندگی روزمره ما
بیایید با چند سناریوی واقعی، نفوذ رسانهای را در اطراف خود ردیابی کنیم.
سناریوی ۱: انتخاب کفش ورزشی: شما مدام در تبلیغات تلویزیونی و پستهای اینستاگرام ورزشکاران محبوب، یک برند خاص کفش را میبینید. دوستانتان هم در موردش صحبت میکنند. هنگام خرید، ناخودآگاه به سراغ همان برند میروید، حتی اگر قیمت بالاتری داشته باشد. این نفوذ اقتصادی از طریق الگوسازی و تکرار است.
سناریوی ۲: ترس از یک بیماری: در دوره یک بیماری همهگیر، برخی کانالهای تلگرامی با انتشار آمارهای اغراقآمیز و تصاویر ناراحتکننده، حس وحشت را تشدید میکردند. نتیجه چه بود؟ خرید و ذخیرهسازی دیوانهوار برخی داروها و مواد غذایی، که خودش باعث کمبود و هراس بیشتر میشد. این یک نفوذ روانی با ابزار اطلاعات نادرست بود.
سناریوی ۳: تغییر الگوی گفتار: توجه! لغات و اصطلاحاتی که در یک سریال پرطرفدار استفاده میشود، ناگهان در مکالمات روزمره نوجوانان ظاهر میشود. این یک نفوذ فرهنگی آرام است که از طریق سرگرمی انجام میگیرد.
سوالات رایج و باورهای نادرست
پاسخ: خیر. نفوذ رسانهای هدفمند، برنامهریزیشده و اغلب توسط نهادهای قدرتمند انجام میگیرد. یادگیری یک مهارت از یک ویدیوی آموزشی یوتوب، تأثیر رسانه است، اما نفوذ محسوب نمیشود مگر اینکه هدف پنهانی مانند تبلیغ یک برند خاص پشت آن باشد.
پاسخ: قطعاً خیر. مهمترین سلاح، سواد رسانهای5 است. پرسشگری، بررسی منابع چندگانه، توجه به احساساتی که یک خبر یا پست در ما ایجاد میکند و اندیشیدن انتقادی، دیوارهای محافظتی ذهن ما را تقویت میکنند.
پاسخ: آنها هر دو هستند. طراحی الگوریتمها در این شبکهها به گونهای است که شما را در «حباب فیلتر»6 قرار میدهد و تنها محتوای همسو با علایق و باورهای قبلیتان را نشان میدهد. این کار، تقویت یک دیدگاه خاص و نفوذ تدریجی بر ذهنیت شما را آسانتر میکند.
پاورقی و واژهنامه
1نفوذ رسانهای (Media Influence): استفاده هدفمند و نظاممند از رسانهها برای دستیابی به اهداف فکری، روانی یا فرهنگی در یک جامعه هدف.
2ویرال (Viral): به محتوایی گفته میشود که به سرعت و به صورت گسترده در اینترنت و شبکههای اجتماعی پخش میشود.
3شرک (Shark): در زبان عامیانه اینترنتی، به فرد یا نهادی گفته میشود که برای منافع خود دیگران را استثمار میکند. در اینجا اشاره به سرمایهداران یا شرکتهای بزرگی دارد که پشتصحنه ترندها هستند.
4اینفلوئنسر (Influencer): فردی که به دلیل دارا بودن دنبالکنندههای زیاد در شبکههای اجتماعی، میتواند بر عقاید و رفتار آنها تأثیر بگذارد.
5سواد رسانهای (Media Literacy): توانایی دسترسی، تحلیل، ارزیابی و ایجاد محتوا در اشکال مختلف رسانهای.
6حباب فیلتر (Filter Bubble): فضای مجازی ایزولهای که الگوریتمهای اینترنتی برای کاربر ایجاد میکنند و در آن تنها اطلاعات و دیدگاههای همسو با علایق و تاریخچه جستجوی او نمایش داده میشود.
