روایت رسانهای: پنجرهای رنگی به دنیا
روایت چیست و چرا این همه مهم است؟
به زبان خیلی ساده، روایت یعنی تعریف کردن یک ماجرا. زمانی که شما برای دوستتان تعریف میکنید دیروز در مدرسه چه اتفاقی افتاد، در حال ساختن یک روایت هستید. طبیعی است که شما همهی جزئیات را تعریف نمیکنید، روی برخی قسمتها تأکید بیشتری میگذارید و شاید ترتیب اتفاقات را هم کمی جابهجا کنید تا داستان جذابتر شود. رسانهها هم دقیقاً همین کار را میکنند.
آنها به عنوان دروازهبان خبر عمل میکنند. یعنی از میان هزاران اتفاق روزانه، تصمیم میگیرند کدام یک خبر شود، کدام یک در صفحه اول باشد و کدام یک اصلاً پوشش داده نشود. این اولین و مهمترین قدم در ساختن یک روایت است. برای مثال، فرض کنید در یک روز هم افتتاح یک کتابخانه جدید در محله شما اتفاق میافتد و هم یک درگیری کوچک خیابانی. رسانهای که به دنبال جذب مخاطب با اخبار جنجالی است، احتمالاً درگیری را برجسته میکند و کتابخانه را نادیده میگیرد.
قطعات پازل روایت رسانهای
وقتی رسانهای تصمیم به پوشش یک رویداد میگیرد، مانند یک کارگردان، از ابزارهای مختلفی برای روایت داستان خود استفاده میکند. این ابزارها در کنار هم، دیدگاه خاص آن رسانه را به مخاطب منتقل میکنند.
| ابزار روایت | توضیح | مثال از یک تظاهرات دانشآموزی |
|---|---|---|
| انتخاب واژگان3 | استفاده از کلمات با بار معنایی مثبت، منفی یا خنثی. | تجمع مسالمتآمیز در مقابل شورش خیابانی |
| چارچوبسازی2 | قرار دادن رویداد در یک زمینهٔ فکری خاص (مثلاً امنیتی، حقوق بشری، هرج و مرج). | «اعتراض برای حق تحصیل» (چارچوب حقوقی) در مقابل «بلوای مقابل اداره آموزش و پرورش» (چارچوب امنیتی) |
| ترتیب و تأکید | اینکه کدام بخش از خبر اول گفته شود و روی چه چیزی بیشتر تمرکز شود. | شروع خبر با «خواستههای برحق دانشآموزان» در مقابل شروع با «تخریب اموال عمومی توسط معترضان» |
| انتخاب منبع | صحبت کردن با چه کسانی و نادیده گرفتن چه افرادی. | مصاحبه فقط با رئیس پلیس در مقابل مصاحبه با دانشآموزان، اولیا و پلیس |
| تصاویر و فیلم | انتخاب عکسی خاص از میان صدها عکس موجود. | نمایش تصویر دانشآموزان آرام با پلاکارد در مقابل نمایش تصویر یک سطل زبالهٔ آتشزده |
یک رویداد، سه قصه: مثال از زمین ورزش مدرسه
فرض کنید در زمین ورزش مدرسهتان، بین دانشآموزان دو کلاس بر سر استفاده از زمین، بحث لفظی شدیدی پیش میآید که به یک هلدادن محدود ختم میشود. معاون مدرسه سریع مداخله میکند و موضوع را فیصله میدهد. حالا ببینیم سه نوع رسانهٔ فرضی چگونه این رویداد واحد را روایت میکنند:
| رسانه (ارزش حاکم) | تیتر خبر | نقطه کانونی روایت | منابع مورداستفاده |
|---|---|---|---|
| رسانهٔ الف (تأکید بر نظم) |
مدیریت قوی معاون مدرسه از تشنج جلوگیری کرد. | سرعت و کارایی معاون در کنترل اوضاع. نتیجه: آرامش بازگشت. | فقط معاون مدرسه و ناظم |
| رسانهٔ ب (تأکید بر جنجال) |
درگیری خونین در حیاط مدرسه! والدین نگران. | هل دادن و فریادها. استفاده از واژه «خونین». ایجاد حس خطر. | یک دانشآموز ناشناس و یک والد نگران |
| رسانهٔ ج (تأکید بر علل ریشهای) |
کمبود امکانات ورزشی، آتش درگیری در مدرسه را دامن زد. | علت درگیری: یک زمین برای چند کلاس. مسئله اصلی را سیاستگذاری میداند. | دانشآموزان، معلم ورزش، و مدیر مدرسه |
همان طور که در جدول بالا دیدید، ارزشها و اهداف هر رسانه (مثلاً حفظ نظم، جذب مخاطب با هیجان، یا تحلیل عمیق) مستقیماً بر روایت نهایی آن تأثیر گذاشته است. هیچ کدام دروغ محض نگفتهاند، اما هر کدام بخشی متفاوت از حقیقت را انتخاب و برجسته کردهاند.
چگونه مخاطب هوشمندی باشیم؟
حالا که با مکانیزم روایت رسانهای آشنا شدیم، باید یاد بگیریم چگونه در برابر سیل خبرها، سواد رسانهای خود را بالا ببریم. این کار مثل یک بازی کارآگاهی است:
۱. همیشه چند منبع را ببینید: درباره یک رویداد مهم، فقط به یک خبرگزاری یا شبکه اکتفا نکنید. خبر را از رسانههایی با جهتگیریهای متفاوت بخوانید و ببینید نقاط مشترک و اختلاف آنها کجاست. نقاط مشترک، به حقیقت رویداد نزدیکتر است.
۲. به «چگونگی» گفتن دقت کنید: از خود بپرسید: این خبر از چه کلماتی استفاده کرده؟ («اغتشاش» یا «اعتراض»؟). تیتر آن چیست؟ اولین کسی که در گزارش با او مصاحبه شده کیست؟ این سؤالات به شما کمک میکند چارچوب ذهنی رسانه را تشخیص دهید.
۳. به تصاویر هم شک کنید: یک عکس میتواند گویای کل ماجرا باشد یا گمراه کننده. ببینید عکس چه چیزی را نشان نمیدهد. آیا عکسهای دیگری از آن صحنه وجود دارد؟
۴. منبع خبر را بشناسید: هر رسانهای مالک، حامی مالی و ایدئولوژی خاص خود را دارد. شناخت این پسزمینه به شما کمک میکند پیشبینی کنید که آن رسانه احتمالاً چگونه روایت میکند.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
خیر. بحث بر سر «دروغ محض» نیست، بلکه بر سر انتخاب و تأکید است. مانند این است که شما از یک منظره، یک قسمت خاص را با دوربین عکاسی انتخاب کنید. شما آن قسمت را جعل نکردهاید، اما کل منظره را هم نشان ندادهاید. بیشتر روایتهای رسانهای همین گونهاند: نمایش بخشی از واقعیت به جای کل آن.
هدف، بیاعتقادی مطلق نیست، بلکه باور همراه با تردید سالم است. شما با مقایسه چند روایت و بررسی شواهد (مثل تصاویر مستقل یا گزارشهای میدانی)، میتوانید به تصویر نسبتاً کاملتری از حقیقت برسید. به این میگویند «تفکر انتقادی». شما خبر را میخوانید، اما بلافاصله آن را حقیقت محض نمیدانید؛ دربارهاش سؤال میپرسید.
لزوماً خیر. در شبکههای اجتماعی، دروازهبانی خبر ضعیفتر است و هر کسی میتواند بدون بررسی، مطلبی را منتشر کند. البته ممکن است فیلمها یا گزارشهای دست اول از صحنه رویداد در آنها پیدا شود، اما در کنار آن، شایعات و اطلاعات نادرست نیز بسیار سریع پخش میشود. اعتبارسنجی محتوا در فضای مجازی، حتی از رسانههای سنتی هم سختتر است.
پاورقی
1روایت (Narrative): شیوهٔ نقل یک داستان یا گزارش یک رویداد که شامل انتخاب، ترتیببندی و تأکید بر بخشهای خاصی از واقعیت میشود.
2چارچوبسازی (Framing): ارائه یک موضوع از زاویه دید خاص، به گونهای که برخی جنبههای آن برجسته و سایر جنبهها کمرنگ شوند.
3واژگان (Wording): انتخاب کلمات خاص که بار معنایی و احساسی مثبت، منفی یا خنثی دارند.
4دیدگاه (Perspective/Viewpoint): نقطه نظری که بر اساس باورها، ایدئولوژی یا منافع یک فرد یا سازمان شکل گرفته است.
سواد رسانهای (Media Literacy): توانایی دسترسی، تحلیل، ارزیابی و ایجاد محتوا در اشکال مختلف رسانهای.
دروازهبان خبر (Gatekeeper): فرد یا نهادی (مانند سردبیر) که تصمیم میگیرد کدام اطلاعات از «دروازه» رسانه عبور کند و به مخاطب برسد.
