محصول: جهان کالاهای فیزیکی
محصول چیست و چه ویژگیهایی دارد؟
محصول یا کالای فیزیکی، شیئی است که میتوانید آن را ببینید، لمس کنید، جابهجا کنید و معمولاً در ازای پرداخت پول مالک آن شوید. یک مداد، یک دوچرخه یا یک بسته شیر همگی مثالهای روشنی از محصول هستند. این کالاها برای ارضاء نیاز4 یا خواستههای ما ساخته میشوند. تفاوت اصلی یک محصول با یک خدمت (مثل معلمی یا آرایشگری) در همین ملموس بودن و قابلیت ذخیرهسازی آن است.
ویژگیهای کلیدی یک محصول فیزیکی عبارتند از: مادیت، قابلیت مالکیت، قابلیت ذخیرهسازی و انبار کردن، و امکان انتقال از مکانی به مکان دیگر. برای مثال، یک خطکش پلاستیکی تمام این ویژگیها را دارد: میتوانید آن را در دست بگیرید، پس از خرید مالک آن شوید، آن را در جامدادی قرار دهید و به مدرسه ببرید.
سفر یک محصول: از کجا شروع میشود و به کجا میرسد؟
ساخت یک محصول سفری پرپیچوخم است که به آن زنجیره تأمین2 میگویند. این سفر چند مرحله اصلی دارد:
| مرحله | توضیح | مثال (تولید خودکار) |
|---|---|---|
| ۱. تأمین مواد اولیه | جمعآوری یا خرید مواد خام مورد نیاز | پلاستیک برای بدنه، فلز برای فنر، جوهر |
| ۲. طراحی و برنامهریزی | ایدهپردازی و نقشه کشیدن برای محصول نهایی | ترسیم شکل خودکار، انتخاب رنگها، تعیین اندازه |
| ۳. تولید یا مونتاژ | تبدیل مواد خام به محصول نهایی توسط ماشینآلات یا نیروی کار | قالبگیری بدنه پلاستیکی، قرار دادن جوهر و نوک، سرهمبندی |
| ۴. بستهبندی و کنترل کیفیت | محافظت از محصول و اطمینان از سالم و استاندارد بودن آن | قرار دادن خودکار در جعبههای مقوایی، تست نوشتاری |
| ۵. توزیع و فروش | رساندن محصول به دست فروشنده و سپس مصرفکننده | ارسال به انبارهای سراسر کشور، فروش در لوازمتحریریها |
در هر مرحله، ارزشی به محصول اضافه میشود. یک تکه پلاستیک خام به خودی خود ارزش چندانی ندارد، اما وقتی به شکل یک خودکار زیبا و کاربردی درمیآید، ارزش آن افزایش مییابد. به این افزایش، ارزش افزوده3 میگویند.
قیمت یک محصول چگونه تعیین میشود؟
قیمت برچسبی روی محصول نتیجه چند عامل مهم است. دو نیروی اصلی که قیمت را در بازار تعیین میکنند، عرضه5 (تعداد محصولی که تولیدکننده میخواهد و میتواند بفروشد) و تقاضا6 (تعداد محصولی که مصرفکننده میخواهد و میتواند بخرد) هستند. اگر تقاضا برای یک کالا زیاد باشد (مثل کنسول بازی در آستانه تعطیلات) اما عرضه آن محدود، قیمت بالا میرود. برعکس، اگر یک محصول به مقدار زیاد تولید شود ولی کسی آن را نخرد، قیمت افت میکند.
عوامل دیگر نیز بر قیمت مؤثرند: هزینه مواد اولیه، دستمزد کارگران، هزینههای حملونقل، مالیات و سود تولیدکننده. برای مثال، قیمت یک نان سنگک علاوه بر هزینه گندم و آرد، به دستمزد نانوا، هزینه گاز و اجاره نانوایی نیز بستگی دارد.
طبقهبندی محصولات: از ضرورت تا تجمل
همه محصولات یکسان نیستند. اقتصاددانان آنها را بر اساس واکنش مصرفکنندگان به تغییر قیمت یا درآمد، دستهبندی میکنند. این طبقهبندی به درک رفتار بازار کمک زیادی میکند.
| نوع کالا | تعریف | مثال | واکنش به افزایش قیمت |
|---|---|---|---|
| کالای ضروری7 | کالاهایی که نیازهای اولیه را برطرف میکنند و کاهش شدیدی در مصرف آنها با افزایش قیمت رخ نمیدهد. | نان، شیر، داروهای ضروری | کاهش کمی (مصرف کنندگان مجبور به خرید هستند) |
| کالای لوکس یا تجملاتی8 | کالاهایی که برای رفاه و لذت بیشتر خریداری میشوند و مصرف آنها به درآمد افراد بسیار وابسته است. | طلا، خودروی مدل بالا، سفر تفریحی | کاهش شدید (مصرف قابل به تعویق انداختن است) |
| کالای جایگزین9 | دو کالایی که میتوانند جایگزین یکدیگر شوند. با افزایش قیمت یکی، تقاضا برای دیگری زیاد میشود. | چای و قهوه، خودکار و رواننویس | افزایش تقاضا برای کالای جایگزین |
| کالای مکمل10 | دو کالایی که با هم مصرف میشوند. افزایش قیمت یکی، تقاضا برای هر دو را کاهش میدهد. | خودرو و بنزین، گوشی موبایل و شارژر | کاهش تقاضا برای کالای مکمل |
از ایده تا قفسه فروشگاه: یک مثال عملی
فرض کنید میخواهید یک جاکلیدی آهنربایی طراحی و تولید کنید. ابتدا نیاز بازار را میسنجید: آیا افراد کلیدهای خود را گم میکنند؟ آیا محصول مشابهی وجود دارد؟ سپس مواد اولیه مانند پلاستیک، آهنربا و چسب را تهیه میکنید. با کمک یک طراح، شکل محصول را در نرمافزار طراحی میکنید و نمونه اولیه میسازید. اگر نمونه خوب بود، آن را به خط تولید میفرستید. در آنجا دستگاهها پلاستیک را ذوب و در قالب میریزند، آهنربا را در جای خود میچسبانند و سپس محصول را بستهبندی میکنند. حالا نوبت بازاریابی و فروش است. شاید آن را در فروشگاههای لوازم خانگی یا بهصورت اینترنتی بفروشید. در طول این مسیر، هزینههای شما شامل مواد، دستمزد کارگران، اجاره کارخانه و هزینه برق میشود. قیمت نهایی باید این هزینهها را پوشش دهد و برای شما سود هم داشته باشد تا بتوانید به کار ادامه دهید.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر. بسیاری از چیزهایی که برای آنها پول میپردازیم، خدمت هستند. وقتی برای کوتاه کردن مو به آرایشگاه میروید، یک خدمت دریافت میکنید. محصول (مانند شامپو) ملموس و قابل ذخیره است، اما خدمت (مانند اصلاح مو) در لحظه مصرف میشود و نمیتوان آن را انبار کرد.
پاسخ: عوامل زیادی در این تفاوت نقش دارند: کیفیت مواد اولیه (شیر با چربی متفاوت)، هزینههای تولید (دستگاههای مدرنتر)، هزینههای بازاریابی و تبلیغات برند معروف، و سلیقه مصرفکننده. گاهی مشتریان به یک برند خاص اعتماد بیشتری دارند و حاضرند برای اطمینان از کیفیت، قیمت بالاتری بپردازند.
پاسخ: نه لزوماً. تولید اگر بدون برنامهریزی باشد میتواند مشکلاتی ایجاد کند. برای مثال، استفاده زیاد از منابع طبیعی (مانند چوب جنگلها)، تولید زباله و آلودگی ناشی از کارخانهها، یا تولید محصولات مضر برای سلامتی (مانند سیگار) از جنبههای منفی هستند. بنابراین، تولید مسئولانه که به محیطزیست و سلامت جامعه توجه کند، بسیار مهم است.
پاورقی
1 عرضه و تقاضا (Supply and Demand): نیروهای اصلی تعیینکننده قیمت و مقدار کالاها در یک بازار.
2 زنجیره تأمین (Supply Chain): شبکهای از افراد، فعالیتها، اطلاعات و منابع که در حرکت یک محصول از تأمینکننده به مصرفکننده درگیرند.
3 ارزش افزوده (Value Added): افزایش ارزش یک محصول در هر مرحله از فرآیند تولید، بیش از هزینه مواد اولیه و خدمات خریداری شده.
4 ارضاء نیاز (Need Satisfaction): برطرف کردن یک کمبود یا احساس ضرورت.
5 عرضه (Supply): مقدار کالا یا خدمتی که تولیدکنندگان حاضرند در یک قیمت معین به فروش برسانند.
6 تقاضا (Demand): مقدار کالا یا خدمتی که مصرفکنندگان حاضرند در یک قیمت معین خریداری کنند.
7 کالای ضروری (Necessity Good/ Essential Good).
8 کالای لوکس یا تجملاتی (Luxury Good).
9 کالای جایگزین (Substitute Good).
10 کالای مکمل (Complementary Good).
