وابستگی رسانهای: چه کسی اخبار را کنترل میکند؟
وابستگی رسانهای چیست و چگونه عمل میکند؟
وابستگی رسانهای به این معناست که یک رسانه (مثلاً یک شبکه تلویزیونی، روزنامه یا سایت خبری) تحت تأثیر یا کنترل مستقیم یک فرد، شرکت، حزب سیاسی یا یک سازمان خاص قرار دارد. این کنترل باعث میشود محتوای رسانه به جای انعکاس بیطرفانه واقعیت، جهتدار شود و در راستای اهداف و منافع آن نهاد عمل کند.
این وابستگی میتواند به شکلهای مختلفی خود را نشان دهد. گاهی مالکیت یک رسانه در دست یک گروه صنعتی بزرگ است. مثلاً شرکتی که خودروساز است، یک روزنامه هم خریداری میکند. طبیعی است که آن روزنامه احتمالاً کمتر درباره آلودگی هوا ناشی از خودروها یا حقوق مصرفکنندگان خودرو گزارش منفی منتشر میکند. گاهی هم رسانه وابسته به یک حزب سیاسی است و اخبار را به گونهای تنظیم میکند که طرفداران آن حزب را قهرمان و رقبا را ضعیف یا منفی جلوه دهد.
| نوع وابستگی | چه کسی کنترل میکند؟ | مثال ملموس | تأثیر محتوا |
|---|---|---|---|
| وابستگی اقتصادی | شرکتهای بزرگ، سرمایهداران، تبلیغدهندگان اصلی | روزنامهای که متعلق به یک هلدینگ2 بزرگ ساختمانی است. | سکوت یا گزارشهای مثبت درباره تخلفات زیستمحیطی پروژههای ساختمانی آن هلدینگ. |
| وابستگی سیاسی | احزاب، گروههای جناحی، سیاستمداران | شبکه تلویزیونی که توسط یک حزب سیاسی تأمین بودجه میشود. | پوشش گسترده و مثبت برنامهها و سخنرانیهای کاندیدای آن حزب و نادیده گرفتن رقبا. |
| وابستگی ایدئولوژیک | گروههای مذهبی، جریانهای فکری خاص | سایت خبری که توسط یک بنیاد با عقاید خاص مدیریت میشود. | گزینش و تفسیر اخبار بر اساس اصول و باورهای آن جریان. |
| وابستگی از طریق تبلیغات | شرکتهای تبلیغدهنده (اسپانسرها) | یک برنامه ورزشی که هزینههایش توسط یک برند نوشابه تأمین میشود. | اجتناب از هرگونه صحبت درباره مضرات مصرف نوشیدنیهای قندی در آن برنامه. |
شیوههای نفوذ و جهتدهی در رسانههای وابسته
گروههای صاحب نفوذ برای کنترل محتوای رسانهای، روشهای مستقیم و غیرمستقیم زیادی دارند. این روشها همیشه واضح و آشکار نیستند، اما آگاهی از آنها به ما کمک میکند مخاطب هوشمندتری باشیم.
روش مستقیم: دستور صریح به سردبیر یا خبرنگار برای حذف، سانسور یا تغییر یک خبر. مثلاً مدیر یک رسانه که خودش نامزد انتخاباتی است، ممکن است به تیم تحریریه بگوید خبر مربوط به انتقادات از عملکردش را منتشر نکنند.
روش غیرمستقیم: این روش رایجتر و پیچیدهتر است. فرض کنید رسانه برای ادامه کار به Advertisement3 (تبلیغات) یک شرکت بزرگ وابسته است. به صورت نانوشته، ممکن است این انتظار وجود داشته باشد که رسانه از آن شرکت و محصولاتش انتقاد نکند. یا اینکه رسانهای که متعلق به یک گروه اقتصادی است، به طور سیستماتیک اخبار مثبت درباره حوزههای کاری آن گروه را برجسته میکند. مثلاً اگر آن گروه در حوزه انرژی خورشیدی سرمایهگذاری کرده، رسانه مرتباً درباره آینده درخشان این صنعت و ضعف انرژیهای دیگر گزارش میدهد.
مصون ماندن در برابر رسانههای وابسته: راهکارهایی برای نوجوانان
حالا که با مفهوم وابستگی آشنا شدیم، سوال مهم این است: ما به عنوان دانشآموز و عضوی از جامعه، چگونه میتوانیم تحت تأثیر این جهتگیریها قرار نگیریم و تحلیلگران بهتری باشیم؟
۱. تنوع در مصرف خبر: مهمترین کار این است که فقط به یک منبع خبری اکتفا نکنید. اگر خبری را در یک شبکه اجتماعی یا یک سایت خاص دیدید، همان موضوع را در رسانههای دیگر (ترجیحاً با مالکیتهای متفاوت) هم جستوجو کنید. تفاوت در نحوه گزارشدهی، خود گویای بسیاری از جهتگیریهاست.
۲. تحقیق درباره مالکیت: کمی کنجکاوی کنید! نام رسانه موردعلاقهتان را در اینترنت جستوجو کنید. ببینید مالک اصلی آن کیست؟ آیا این مالک، فعالیت اقتصادی یا سیاسی دیگری هم دارد که ممکن است با موضوعات خبری مرتبط باشد؟ این کار مثل این است که قبل از خرید یک محصول، برچسب مواد تشکیلدهنده آن را بخوانید.
۳. توجه به زبان و لحن گزارش: به کلمات به کار رفته دقت کنید. آیا از صفات و قیدهای احساسی زیاد استفاده شده؟ (مثل "افتضاح"، "عالی"، "شگفتانگیز") آیا یک طرف ماجرا همیشه "قهرمان" و طرف دیگر "شرور" نشان داده میشود؟ رسانههای متعادلتر معمولاً بیشتر بر روی واقعیات و اعداد تمرکز میکنند و از قضاوتهای احساسی پرهیز میکنند.
۴. فهم منبع درآمد: از خود بپرسید این رسانه چگونه هزینههایش را تأمین میکند؟ آیا از طریق تبلیغات شرکتهای خاصی است؟ اگر پاسخ مثبت است، مراقب باشید که محتوای رسانه زیر سایه همان تبلیغدهندگان شکل نگرفته باشد.
سوالهای مهم و پاسخ آنها
پاورقی
1Profit (سود): در اقتصاد، به درآمد باقیمانده پس از کسر تمام هزینهها از درآمد کل گفته میشود. انگیزه اصلی بسیاری از سرمایهگذاران و صاحبان کسبوکار.
2هلدینگ (Holding Company): شرکت مادری که با در اختیار داشتن بخش عمده سهام چند شرکت دیگر، بر فعالیتهای آنها کنترل و نظارت دارد. این شرکتها میتوانند در حوزههای مختلف اقتصادی فعالیت کنند.
3Advertisement (تبلیغات): هرگونه ارائه غیرشخصی و ترویج ایدهها، کالاها یا خدمات توسط یک اسپانسر شناختهشده. منبع درآمد اصلی بسیاری از رسانهها.
4Ethics (اخلاق حرفهای): مجموعهای از اصول و استانداردهای رفتاری که راهنمای عمل افراد در یک حرفه خاص است. در روزنامهنگاری، اصولی مانند راستگویی، بیطرفی، دقت و مسئولیتپذیری را شامل میشود.
