بازنمایی اعتیاد: نمایش گزینشی یک پدیدهٔ پیچیده
بازنمایی چیست و چرا در مورد اعتیاد مهم است؟
بازنمایی یعنی نحوهای که رسانهها (مثل تلویزیون، سینما، خبرگزاریها و حتی شبکههای اجتماعی) واقعیت را انتخاب، برجسته و به ما نشان میدهند. آنها مانند یک فیلتر عمل میکنند. در موضوع اعتیاد، این فیلتر اغلب فقط بخشهای خاص و اغلب تکاندهنده را عبور میدهد. چرا؟ چون این تصاویر برای جلب توجه و ایجاد احساسات قوی مناسبتر هستند.
مثلاً فکر کنید گزارشگری میخواهد دربارهٔ اعتیاد گزارشی تهیه کند. احتمالاً به سراغ «پاتوقهای» شناختهشده یا افرادی میرود که وضعیت ظاهری بسیار نامناسبی دارند. اینها واقعیت دارند، اما همهٔ واقعیت نیستند. این گزارشگر در حال گزینش اطلاعات است. نتیجه این میشود که در ذهن بیننده، مفهوم «معتاد» فقط و فقط با آن تصویر حاد گره میخورد.
سه سطح از اعتیاد که معمولاً دیده نمیشوند
اعتیاد مانند یک بیماری مزمن است که مراحل مختلفی دارد. نمایش رسانهای معمولاً روی مرحلهٔ آخر تمرکز دارد. در جدول زیر، این مراحل را با هم مقایسه میکنیم:
| مرحله اعتیاد | شرح (ملموس برای نوجوان) | بازنمایی در رسانه | وضعیت نمایش |
|---|---|---|---|
| آغاز و آزمایش | مثل همان بار اولی که کسی از روی کنجکاوی یا تحت فشار دوستان، سیگار یا مشروب را امتحان میکند. ممکن است در یک مهمانی یا پارک اتفاق بیفتد. فرد هنوز دانشآموز یا دانشجو است و زندگی عادی دارد. | به ندرت نشان داده میشود. اگر هم باشد، یا خیلی کمرنگ است یا به سرعت به مرحله بعد میپرد. | کمنمایش |
| مصرف منظم و وابستگی | فرد به طور منظم (مثلاً آخر هر هفته) ماده را مصرف میکند. ممکن است برای خرید آن پولش را مدیریت کند، دروغ بگوید یا درسش افت کند، اما از بیرون شاید چندان متفاوت به نظر نرسد. مثل کسی که همیشه برای فرار از استرس امتحان به سراغ یک چیز میرود. | گاهی در سریالهای خانوادگی دیده میشود، اما تمرکز روی درام و درگیری است، نه توضیح فرآیند تدریجی وابستگی. | نمایش متوسط |
| اعتیاد شدید و عواقب آن | از دست دادن شغل، قطع رابطه با خانواده، زندگی در خیابان، مشکلات شدید سلامت و ورود به بزهکاری. این همان تصویر «کلاسیک» است. | ستارهٔ اصلی بازنمایی رسانهای. تقریباً در ۹۰٪ از گزارشها و فیلمها، این تصویر ارائه میشود. | پُرنمایش |
همان طور که در جدول دیدیم، تمرکز بر مرحله آخر باعث میشود ما داستان ناتمام اعتیاد را ببینیم. انگار که یک نفر ناگهان و بدون گذر از مراحل قبل، در خیابان افتاده است. این درک ناقص، راه حلها را هم ناقص میکند.
تأثیر نمایش گزینشی بر زندگی واقعی ما
این بازنمایی یکسویه فقط یک بحث رسانهای نیست. مستقیم و غیرمستقیم روی زندگی ما تأثیر میگذارد. بیایید با چند مثال ببینیم چگونه:
مثال ۱: قضاوت اشتباه درباره دیگران
فرض کنید همکلاسیتان «پیمان» گاهی چشمهایش قرمز است و در زنگ تفریح بیحال به نظر میرسد. اگر ذهن ما فقط از اعتیاد، تصویر افراد «خیابانخواب» را داشته باشد، احتمالاً هیچ وقت به این فکر نمیکنیم که شاید او در مرحله شروع وابستگی به یک ماده است و نیاز به کمک دارد. ما فکر میکنیم: «معتاد که اینطوری نیست!». پس کمک کردن را به تأخیر میاندازیم.
مثال ۲: بیاثر شدن هشدارهای پیشگیرانه
وقتی در مدرسه پوستری میزنند با این مضمون که «اعتیاد برابر با نابودی است» و زیرش عکس یک فرد بیخانمان است، دانشآموزی که گهگاه قرصهای آرامبخش دوستانش را امتحان میکند، خودش را در آن تصویر نمیبیند. او فکر میکند: «من که آنقدرها هم بد نیستم، من به آن مرحله نمیرسم». پس هشدار برای او بیربط به نظر میرسد. این یک شکاف خطرناک در آموزش است.
مثال ۳: سیاستگذاری ناکارآمد
اگر مسئولان شهرداری فقط معتادان «آشکار» و ساکن خیابانها را ببینند، ممکن است فکر کنند راه حل، جمعآوری این افراد یا ساختن مراکز نگهداری دور از شهر است. در حالی که اگر بدانند اعتیاد از محلات معمولی، مدارس و خانهها شروع میشود، بودجه و برنامهریزی خود را روی پیشگیری زودهنگام، مشاوره مدرسه و حمایت از خانوادهها متمرکز میکنند. تمرکز بر مرحله آخر، مثل این است که فقط موقع سقوط هواپیما به فکر تعمیر آن بیفتیم!
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاورقی
1بازنمایی (Representation): به فرآیند تولید معنا از طریق زبان، نشانهها و تصاویر اشاره دارد. در اینجا منظور، نحوهای است که رسانهها پدیده اعتیاد را انتخاب، پردازش و به مخاطب عرضه میکنند.
2کلیشه (Stereotype): یک تصویر سادهشده، تحریفشده و ثابت درباره یک گروه یا پدیده که فاقد جزئیات فردی است.
3سوءمصرف (Abuse): استفاده نامناسب، بیش از حد یا نادرست از یک ماده (اعم از دارو، مواد مخدر یا حتی تکنولوژی) که منجر به آسیب میشود.
4پیشگیری زودهنگام (Early Prevention): اقدامات آموزشی و حمایتی که قبل از شروع رفتار پرخطر یا در مراحل اولیه آن انجام میشود تا از تثبیت و شدت گرفتن آن جلوگیری کند.
