بازنمایی: نشان دادن واقعیت به شکلی گزینشی و جهت‌دار در رسانه

بازنمایی¹: واقعیتی که رسانه می‌سازد

بازنمایی چیست و چگونه کار می‌کند؟

فرض کنید معلم از شما بخواهد گزارشی از یک روز تعطیل بنویسید. شما نمی‌توانید تمام 24 ساعت را با تمام جزئیات توصیف کنید. ناچار هستید بعضی قسمت‌های جالب (مثل بازی با دوستان) را با جزئیات بیشتر و قسمت‌های کسل‌کننده (مثل چیدن اتاق) را خیلی کوتاه یا حذف کنید. این همان گزینش است. حالا اگر بخواهید گزارش طوری باشد که نشان دهد روز بسیار شادی داشته‌اید، روی لحظات شاد تمرکز می‌کنید. این همان جهت‌دهی است.

رسانه‌ها (مثل خبرگزاری‌ها، شبکه‌های اجتماعی، آگهی‌های تبلیغاتی) دقیقاً همین کار را می‌کنند. آن‌ها پنجره‌هایی هستند که بخشی از دنیای پیچیده را به ما نشان می‌دهند، اما این پنجره خنثی نیست. عکاسی که از یک تظاهرات عکس می‌گیرد، باید تصمیم بگیرد که لنز دوربین خود را به سمت چه چیزی بگیرد. انتخاب او یک بازنمایی خاص ایجاد می‌کند.

بازنمایی در دنیای اطراف ما: از اخبار تا اینستاگرام

بیایید این مفهوم را در چند حوزهٔ آشنا بررسی کنیم:

۱. گزارش‌های خبری: دو شبکهٔ خبری مختلف را در نظر بگیرید که هر دو دربارهٔ یک طرح اقتصادی دولتی گزارش می‌دهند. شبکهٔ «الف» از کارشناسانی مصاحبه می‌کند که از طرح تعریف می‌کنند و آمار رشد را نشان می‌دهند. شبکهٔ «ب» به سراغ مغازه‌دارانی می‌رود که از گرانی شکایت دارند. هر دو بخشی از واقعیت را نشان می‌دهند، اما بازنمایی کاملاً متفاوتی ارائه می‌کنند. انتخاب مصاحبه‌شونده‌ها و ترتیب پخش نظرات، چارچوب ذهنی خاصی برای مخاطب می‌سازد.

۲. تبلیغات: تبلیغ یک نوشیدنی انرژیزا را دیده‌اید؟ همیشه جوانان ورزشکاری را نشان می‌دهد که پر از نشاط هستند. این بازنمایی، محصول را با شادابی و موفقیت پیوند می‌زند. آن‌ها هرگز فردی را که پشت میز نشسته و خسته است نشان نمی‌دهند، زیرا این بخش از واقعیت با پیام بازاریابی آن‌ها هم‌خوانی ندارد. این یک گزینش جهت‌دار است.

۳. شبکه‌های اجتماعی (مثل اینستاگرام): پروفایل افراد معمولاً یک بازنمایی آرمانی از زندگی آن‌هاست. مردم معمولاً لحظات شاد، سفرها، موفقیت‌ها و غذای خوشمزه را پست می‌کنند، نه لحظات معمولی، شکست‌ها یا ناراحتی‌ها را. اگر کاربری هوشیار نباشد، ممکن است با مقایسه زندگی واقعی خود با این بازنمایی‌های گزینش‌شده، احساس کم‌بود کند. اینجا فرمول ساده‌ای وجود دارد که نشان می‌دهد چه بخشی از واقعیت نمایش داده می‌شود:

چگونه در برابر بازنمایی جهت‌دار هوشیار باشیم؟

حال که فهمیدیم رسانه‌ها همیشه آینهٔ کامل واقعیت نیستند، باید مهارت سواد رسانه‌ای را در خود تقویت کنیم. این کار سخت نیست، فقط نیاز به چند سؤال ساده دارد:

۱. چه کسی این مطلب را تولید کرده و هدفش چیست؟ (آیا می‌خواهد بفروشد، متقاعد کند، اطلاع دهد یا سرگرم کند؟)
۲. چه بخشی از ماجرا حذف شده است؟ سعی کنید زاویه‌های دیگر موضوع را تصور کنید.
۳. از چه کلماتی استفاده شده؟ کلمات بار معنایی دارند. مثلاً «آزادی‌خواه» در مقابل «اغتشاش‌گر» برای توصیف یک فرد.
۴. آیا می‌توانم منبع دیگری پیدا کنم؟ همیشه اخبار و گزارش‌ها را از چند رسانهٔ متفاوت (با جهت‌گیری‌های احتمالی متفاوت) پیگیری و مقایسه کنید.

مثلاً اگر ویدیویی کوتاه از یک درگیری خیابانی دیدید، بپرسید: قبل و بعد از این ویدیو چه اتفاقی افتاده؟ دلیل شروع درگیری چه بود؟ صدابرداری اصلی است یا بعداً اضافه شده؟ این پرسش‌ها شما را از یک مصرف‌کنندهٔ منفعل به یک تحلیل‌گر فعال تبدیل می‌کند.

سؤالات رایج دربارهٔ بازنمایی رسانه‌ای

پاورقی

¹بازنمایی (Representation): فرآیند نمایش و توصیف افراد، رویدادها، ایده‌ها یا جهان در یک متن رسانه‌ای (مانند فیلم، خبر، عکس). این نمایش همواره از طریق یک فرآیند گزینشی و گاه تفسیری انجام می‌شود.

²چارچوب‌سازی (Framing): ارائه و برجسته‌سازی برخی جنبه‌های خاص از یک واقعیت ادراک‌شده در یک متن ارتباطی، به گونه‌ای که تعریف خاصی از مشکل، تفسیر علّی، قضاوت اخلاقی و/یا پیشنهاد راه‌حل را ترویج کند.

³برجسته‌سازی (Agenda-Setting): نظریه‌ای در ارتباطات که بیان می‌کند رسانه‌ها (از طریق تکرار و تأکید) به مردم نمی‌گویند «چه فکر کنند»، بلکه به آن‌ها می‌گویند «به چه چیزی فکر کنند» و چه موضوعاتی مهم است.

⁴کلیشه‌سازی (Stereotyping): نسبت دادن ساده‌شده، مبالغه‌آمیز و ثابت مجموعه‌ای از ویژگی‌ها به تمام اعضای یک گروه، بدون توجه به تفاوت‌های فردی.