ارزش‌های رسانه‌ای: باورها و معیارهایی که به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم در پیام ارائه می‌شوند.

ارزش‌های رسانه‌ای: چه پیامی به ما می‌رسد؟

ارزش‌های رسانه‌ای چیست و چه نقشی دارند؟

همه چیز از یک سوال ساده شروع می‌شود: در دنیای پر از رویداد، چرا فقط برخی از آن‌ها تبدیل به «خبر» یا محتوای رسانه‌ای می‌شوند؟ رسانه‌ها مانند یک دروازه‌بان عمل می‌کنند. آن‌ها از میان رویدادهای بیشمار، مواردی را انتخاب می‌کنند که دارای یک یا چند «ارزش» خاص باشند. این ارزش‌ها در واقع معیارهایی هستند که احتمال دیده شدن یک رویداد را افزایش می‌دهند.

خودتان قضاوت کنید: کدام یک احتمالاً تیتر اول خبر می‌شود؟ افتادن یک برگ از درخت در پارک محل، یا تصویب یک قانون جدید که بر هزینه‌های خانواده‌ها تأثیر می‌گذارد؟ قطعاً مورد دوم، چون ارزش «دربرگیری» بیشتری دارد و تعداد بیشتری از مردم را تحت تأثیر قرار می‌دهد. بنابراین، چیزی که ما در رسانه می‌بینیم، یک بازتاب ساده و خنثی از واقعیت نیست، بلکه نتیجه‌ای از یک فرآیند گزینش بر اساس معیارهای از پیش تعیین شده است.

هدف از درک این ارزش‌ها، بدبین شدن نسبت به همه رسانه‌ها نیست، بلکه تبدیل شدن به یک مصرف کننده هوشمند اطلاعات است. سواد رسانه‌ای به ما کمک می‌کند تا به‌جای پذیرش کورکورانه پیام‌ها، آن‌ها را ارزیابی کنیم، هدف پشت آن‌ها را بفهمیم و تصمیمات آگاهانه‌تری بگیریم.

فراتر از خبر: ارزش‌ها در همه رسانه‌ها

ارزش‌های رسانه‌ای فقط محدود به اخبار شبانه نیستند. آن‌ها در پست‌های اینستاگرام، ویدیوهای یوتیوب، آگهی‌های تلویزیونی و حتی بازی‌های ویدیویی نیز حضور دارند. بیایید با چند مثال روزمره این مفهوم را بررسی کنیم:

مثال ۱: یک ویدیوی ویرال^[1] در شبکه اجتماعی
چرا یک ویدیوی خاص ناگهان همه‌گیر می‌شود؟ احتمالاً ترکیبی از ارزش «شگفتی» (کاری غیرمعمول)، «درگیری» (ایجاد بحث در کامنت‌ها) و «شهرت» (اشتراک‌گذاری توسط یک چهره شناخته شده) باعث دیده شدن آن شده است.

مثال ۲: یک تبلیغ بازرگانی
تبلیغات از ارزش «شهرت» (استفاده از سلبریتی)، «دربرگیری» (قول حل یک مشکل رایج مانند کدری مو) و گاهی «مجاورت روانی» (نشان دادن خانواده‌ای شبیه خانواده شما) استفاده می‌کنند تا توجه شما را جلب و نظرتان را تغییر دهند.

نکته کلیدی اینجاست: هر پیام رسانه‌ای، نسخه‌ای از واقعیت را می‌سازد. این نسخه تحت تأثیر عقاید، اهداف و حتی محدودیت‌های فنی سازنده آن است. وقتی ما به عنوان مخاطب، این ارزش‌های نهفته را تشخیص می‌دهیم، می‌توانیم بفهمیم که کدام بخش از واقعیت برجسته و کدام بخش نادیده گرفته شده است. این همان پایه تفکر انتقادی در برابر رسانه است.

چگونه یک مخاطب فعال باشیم؟ (کاربرد سواد رسانه‌ای)

حالا که با ارزش‌های رسانه‌ای آشنا شدیم، چگونه باید از این دانش استفاده کنیم؟ هدف نهایی، منفعل نبودن و تبدیل شدن به یک مخاطب فعال است. در دنیای امروز، سواد رسانه‌ای تقریباً به اندازه سواد خواندن و نوشتن اهمیت دارد.

گام اول: سوال کردن
این اولین و مهم‌ترین مهارت است. در مواجهه با هر پیام از خود بپرسید:

• چه کسی این را ساخته؟ (یک روزنامه معتبر، یک صفحه ناشناس در شبکه اجتماعی؟)
• هدف از ساخت آن چیست؟ (آگاهی‌دهی، متقاعد کردن من برای خرید، سرگرم کردن؟)
• از چه تکنیک‌هایی برای جلب توجه من استفاده شده؟ (موسیقی هیجان‌انگیز، تصاویر غمگین، عنوان جنجالی؟)
• چه چیزهایی نگفته مانده؟ یا چه دیدگاه دیگری ممکن است وجود داشته باشد؟

گام دوم: مقایسه منابع
به یک منبع اکتفا نکنید. اگر خبر مهمی دیدید، نحوه پوشش آن را در یک شبکه خبری دیگر یا یک روزنامه معتبر دیگر هم بررسی کنید. تفاوت‌ها به شما در درک کامل‌تر ماجرا کمک می‌کند.

گام سوم: مسئولیت در تولید
سواد رسانه‌ای فقط برای مصرف نیست، برای تولید هم هست. قبل از ارسال یک پیام، اشتراک‌گذاری یک خبر یا کامنت گذاشتن، فکر کنید: آیا از صحت آن مطمئنم؟ آیا این پیام می‌تواند به کسی آسیب بزند؟ ما نیز در قبال پیام‌هایی که منتشر می‌کنیم مسئول هستیم.

اشتباهات رایج و پرسش‌های مهم

پاورقی

^[1]ویرال (Viral): به محتوایی گفته می‌شود که به سرعت و به طور گسترده در اینترنت و شبکه‌های اجتماعی پخش و به اشتراک گذاشته می‌شود.

^[2]سواد رسانه‌ای (Media Literacy): دانش و مهارت تحلیل هوشمندانه و ارزش‌گذاری پیام‌هایی که از طریق رسانه‌ها به ما می‌رسد. به فرد کمک می‌کند تا مصرف‌کننده فعال اطلاعات باشد.

^[3]تفکر انتقادی (Critical Thinking): توانایی تحلیل و ارزیابی اطلاعات به شیوه‌ای مستقل و عقلانی، بدون پذیرش سریع و بدون فکر آن.