فرامتن: چرا یک جمله معنیهای مختلفی دارد؟
فرامتن چیست و چرا مهم است؟
تصور کنید دوست شما با یک پیام ساده به شما میگوید: "خیلی خستهام." معنی این جمله به ظاهر ساده، میتواند کاملاً متفاوت باشد:
- اگر این پیام را ساعت ۱۱ شب بعد از یک روز کاری طولانی دریافت کنید، احتمالاً نشانهای از نیاز به استراحت است.
- اگر همان پیام را صبح یک روز امتحان، در حالی که میدانید او درس نخوانده، دریافت کنید، ممکن است نشانهای از اضطراب و نگرانی تفسیر شود.
- اگر این جمله را در یک مهمانی شاد و وسط بازی بشنوید، شاید به شکل یک شوخی یا غرولند دوستانه برداشت شود.
همان جمله، در زمانها و مکانهای مختلف، معنیهای مختلفی پیدا میکند. این "قاب" یا "زمینه" بیرونی که بر معنی تأثیر میگذارد، همان فرامتن است. بدون توجه به فرامتن، درک کامل و درستی از پیام نخواهیم داشت و ممکن است دچار سوءتفاهم شویم.
چهار ستون اصلی فرامتن
فرامتن را میتوان به چهار دستهٔ اصلی تقسیم کرد. این چهار عامل اغلب در هم تنیده هستند و با هم عمل میکنند.
| نوع فرامتن | توضیح | مثال ملموس |
|---|---|---|
| فرهنگی[2] | آداب، رسوم، ارزشها و نمادهای مشترک یک جامعه که نگاه ما به جهان را شکل میدهد. | در برخی فرهنگها تکان دادن سر به معنی «خیر» است و در برخی دیگر به معنی «بلی». بدون دانستن این زمینه فرهنگی، پیام «حرکت سر» قابل فهم نیست. |
| اجتماعی[3] | موقعیت فرد در جامعه، نقشهای اجتماعی (دانشآموز، معلم، والدین) و رابطه بین فرستنده و گیرنده. | جمله «دفترت رو تمیز کن» اگر از طرف معلم به دانشآموز گفته شود، یک دستور است. اگر همان جمله بین دو همکلاسی رد و بدل شود، ممکن است یک پیشنهاد یا درخواست دوستانه باشد. |
| زمانی[4] | موقعیت تاریخی، زمان روز، فصل یا حتی دورهای خاص که پیام در آن مطرح میشود. | کلمه «گوشی»۵۰ سال پیش به تلفن ثابت اشاره میکرد. امروزه در اکثر موارد به تلفن همراه هوشمند اشاره دارد. زمان، معنی این کلمه را تغییر داده است. |
| مکانی[5] | محل فیزیکی وقوع ارتباط، از کلاس درس و استادیوم ورزشی تا فضای مجازی. | فریاد زدن و هورا کشیدن در استادیوم فوتبال کاملاً عادی و حتی تشویق شده است. اما همان رفتار در کتابخانه، بیاحترامی و ایجاد مزاحمت تفسیر میشود. مکان، قواعد رفتار را تعیین میکند. |
فرامتن در عمل: از پیامک تا تبلیغات
بیایید با چند مثال کاربردی، نقش فرامتن را در زندگی روزمره بیشتر بررسی کنیم.
مثال ۱: پیامهای متنی: وقتی پیامی از دوست خود دریافت میکنید، نه فقط متن، بلکه فرامتن آن را هم میخوانید: «ساعت ارسال» (اگر نیمهشب باشد ممکن است موضوع فوری باشد)، «وضعیت آخرین مشاهده» (اگر آنلاین است ولی جواب نمیدهد، شاید سرش شلوغ است) و حتی «اسم حساب کاربری» فرستنده. همه اینها بخشی از فرامتن هستند که به شما کمک میکنند منظور واقعی «سلام، چطوری؟» ساده را بفهمید.
مثال ۲: تبلیغات تلویزیونی: یک تبلیغ نوشابه را در نظر بگیرید. این تبلیغ معمولاً در زمان برنامههای تفریحی یا میانپرده مسابقات ورزشی پخش میشود (فرامتن زمانی). مکان نمایش آن تلویزیون است و نه یک مجله علمی (فرامتن مکانی). افرادی که در تبلیغ هستند، معمولاً جوان، شاد و در جمع دوستان نشان داده میشوند که بازتاب ارزشهای فرهنگی خاصی مانند نشاط و معاشرت است. همه این عوامل فرامتنی دست به دست هم میدهند تا این پیام را به شما برسانند: «این نوشابه، بخشی از یک زندگی شاد و اجتماعی است.»
مثال ۳: یک امتحان: سؤال «آب چیست؟» اگر در کلاس شیمی بپرسند، انتظار پاسخ $H_2O$ را دارید. اما اگر همان سؤال را در کلاس جغرافیا در بحث چرخه آب بپرسند، پاسخ شما درباره اقیانوسها، باران و تبخیر خواهد بود. مکان (کلاس درس خاص) و زمان (بعد از تدریس یک مبحث خاص) به عنوان فرامتن، تعیین میکنند چه پاسخی مناسب است.
پرسشهای مهم و اشتباهات رایج
پاسخ: بله، فرامتن میتواند منبع سوءتفاهم نیز باشد؛ مخصوصاً زمانی که فرستنده و گیرنده، فرامتنهای متفاوتی را در نظر بگیرند. مثلاً اگر شما به شوخی به دوست خود بگویید «واای، تو خیلی تنبلی!» و او در آن لحظه در حال اضطراب برای یک عملکرد ضعیف باشد (فرامتن زمانی/احساسی او)، ممکن است حرف شما را به عنوان یک حمله شخصی برداشت کند، در حالی که شما قصد شوخی داشتید. هماهنگ نبودن در زمینههای فرهنگی نیز نمونه کلیدی سوءتفاهمهای ناشی از فرامتن است.
پاسخ: در فضای مجازی، برخی عناصر فرامتن قویتر و برخی ضعیفتر شدهاند. مثلاً فرامتن مکانی ضعیف میشود (ما نمیدانیم طرف مقابل دقیقاً کجاست) اما فرامتن اجتماعی و زمانی بسیار برجسته میشود. «پروفایل»، «تاریخ عضویت»، «لیست دوستان» و «ساعت آنلاین بودن» همگی فرامتنهای دیجیتالی هستند که ما دائماً برای تفسیر پستها و پیامها از آنها استفاده میکنیم. همچنین، نبود نشانههای غیرکلامی مثل لحن صدا، میتواند تفسیر را سختتر کند.
پاسخ: تا حدی بله. یک سخنران خوب سعی میکند با انتخاب مکان مناسب (مثل سالن کنفرانس)، زمان مناسب (ساعتی که مردم خسته نیستند) و استفاده از کلمات و مثالهای هماهنگ با فرهنگ مخاطب، فرامتن مطلوبی برای پیام خود ایجاد کند. در ارتباطات روزمره نیز میتوانیم با اضافه کردن توضیح (مثلاً گفتن «شوخی کردم» یا «منظورم این بود که...») زمینهسازی بهتری انجام دهیم و از سوءتفاهم جلوگیری کنیم.
پاورقی
[1] فرامتن: معادل Context. به شرایط و اطلاعات پیرامونی که معنی یک گفتار، نوشتار یا رویداد را روشن میسازد، اشاره دارد.
[2] فرهنگی: معادل Cultural Context. زمینهای متشکل از باورها، ارزشها، هنجارها و شیوههای زندگی مشترک یک گروه.
[3] اجتماعی: معادل Social Context. شامل موقعیتها، نقشها، روابط قدرت و هنجارهای حاکم بر تعامل بین افراد در یک جامعه.
[4] زمانی: معادل Temporal Context. به زمان وقوع یک رویداد ارتباطی، اعم از زمان تاریخی، زمان روز یا دورههای خاص اشاره دارد.
[5] مکانی: معادل Spatial/Physical Context. محیط فیزیکی که ارتباط در آن رخ میدهد و بر ماهیت و درک آن تأثیر میگذارد.
