سواد رسانهای: از مصرفکننده تا تحلیلگر
نقشآفرینی هوشمندانه در دنیای پیامها
خلاصه: این مقاله به موضوع سواد رسانهای میپردازد و چگونگی تبدیل مخاطب منفعل که پیامها را بیچونوچرا میپذیرد، به یک مخاطب فعال را بررسی میکند. مخاطب فعال با استفاده از تحلیل، انتخاب آگاهانه و حتی تولید محتوا، نقش خود را از یک دریافتکننده صرف به یک شرکتکننده منتقد و خلاق در فضای رسانه تغییر میدهد. در ادامه با ویژگیهای این دو نوع مخاطب، مهارتهای ضروری برای فعال شدن و نمونههای ملموس از زندگی روزمره آشنا خواهید شد.
مخاطب منفعل کیست و مخاطب فعال چه ویژگیهایی دارد؟
برای درک اهمیت سواد رسانهای، اول باید بدانیم با چه نوع مخاطبی روبرو هستیم. به طور کلی دو نوع مخاطب وجود دارد: منفعل و فعال.
مخاطب منفعل مانند یک اسفنج است که هر پیامی را بدون پرسش جذب میکند. این افراد معمولاً:
- پیامها را به سرعت و بر اساس احساسات زودگذر میپذیرند .
- قادر به تجزیه و تحلیل محتوا نیستند و قدرت تصمیمگیری آگاهانه ندارند .
- در برابر تکنیکهای اقناع۱ و متقاعدسازی رسانهها که احساسات را هدف میگیرند، بسیار آسیبپذیرند .
- در شکلگیری پیام نقشی ندارند و مصرفکنندهای صرف هستند .
در مقابل، مخاطب فعال مانند یک کاوشگر یا یک آشپز است که مواد اولیه (پیامها) را میگیرد، آنها را میسنجد، بررسی میکند و در نهایت چیزی جدید خلق میکند. ویژگیهای اصلی یک مخاطب فعال عبارتند از :
| ویژگی | توضیح | مثال ملموس |
|---|---|---|
| گزینشگری | انتخاب آگاهانه رسانه و محتوای مورد نیاز، نه مصرف تصادفی. | جستجوی یک مستند علمی خاص در یوتیوب به جای چرخیدن بیهدف در انبوه ویدیوها. |
| سودمندی | استفاده از رسانه برای رفع یک نیاز خاص یا رسیدن به هدفی معین. | تماشای یک آموزش آنلاین برای حل یک مشکل درسی، یا خواندن نظرات قبل از خرید یک محصول. |
| قصدمندی | داشتن نیت و هدف مشخص هنگام رجوع به رسانه. | گوش دادن به اخبار رادیو با هدف مطلع شدن از وضعیت آبوهوا برای برنامهریزی سفر، نه فقط برای پر کردن زمان. |
| درگیری | تمرکز و تعامل با محتوا قبل، حین و بعد از مواجهه. | بحث کردن با دوستان درباره صحت یک خبر یا نوشتن نقد یک فیلم در شبکه اجتماعی پس از تماشای آن. |
| انتخابی بودن | انتخاب نیتمند از میان حجم عظیم محتواهای رسانهای. | دنبال کردن یک خبرگزاری خاص و تحلیلگر مورد اعتماد به جای خواندن همه اخبار از همه کانالها. |
راههای عملی برای تبدیل شدن به مخاطب فعال
تبدیل شدن از یک مخاطب منفعل به فعال، نیازمند یادگیری و تمرین یک سری مهارت است. در این مسیر میتوان از مدلهای مختلف سواد رسانهای به عنوان نقشه راه استفاده کرد.
نکته کلیدی: قلب تبدیل شدن به مخاطب فعال، پرسشگری است. مخاطب فعال در مواجهه با هر پیامی از خود سؤال میپرسد تا درستی یا نادرستی آن را تشخیص دهد .
یکی از مدلهای کاربردی، مدل الیزابت تامن است که سواد رسانهای را به یک فیلتر سهلایه تشبیه میکند :
- لایه اول: تمرکز روی رسانه. از خود بپرسید: «این پیام از کدام کانال (مثلاً اینستاگرام، یک سایت خبری، پیامک) به دستم رسیده است؟» ویژگیهای هر رسانه بر پیام تأثیر میگذارد.
- لایه دوم: تمرکز روی فرستنده. از خود بپرسید: «چه کسی این پیام را ساخته است؟» و «از ارسال این پیام چه سودی میبرد یا چه کسی ضرر میکند؟» .
- لایه سوم: تمرکز روی پیام. از خود بپرسید: «چه بخشها، دیدگاهها یا حقایقی در این پیام حذف یا نادیده گرفته شده است؟» .
مثال عملی: یک آگهی بازرگانی برای یک خمیردندان جدید را در اینستاگرام میبینید. مخاطب فعال مراحل زیر را طی میکند:
- لایه ۱: میداند که اینستاگرام یک بستر بصری و سرگرممحور است و ممکن است واقعیت را بزرگنمایی کند.
- لایه ۲: بررسی میکند که این آگهی را یک شرکت تجاری ساخته و هدف اصلی آن فروش بیشتر و سود مالی است.
- لایه ۳: به دنبال نظرات دندانپزشکان مستقل یا گزارشهای مقایسهای میگردد که شاید در این آگهی نشان داده نشدهاند.
تکنیکهای رایج رسانهها و نحوه مقابله هوشمندانه با آنها
رسانهها برای جذب توجه و متقاعد کردن ما (اقناع) از تکنیکهای مختلفی استفاده میکنند. شناخت این تکنیکها اولین قدم برای خنثی کردن تأثیر نامحسوس آنهاست .
| تکنیک | توضیح | واکنش مخاطب فعال |
|---|---|---|
| تکرار | پخش مکرر یک پیام یا شعار برای جا انداختن آن در ذهن . | میداند که «تکرار» به معنای «درستی» نیست. به دنبال منابع مستقل دیگر برای بررسی صحت آن ادعا میگردد. |
| استفاده از افراد مشهور (گواهیدهی) | استفاده از یک سلبریتی برای تأیید یک محصول یا ایده . | میپرسد: «آیا این فرد در این زمینه تخصص دارد یا صرفاً برای پول حرف میزند؟» نظرات کارشناسان واقعی را جستجو میکند. |
| ایجاد احساس ترس یا فوریت | استفاده از پیامهای ترسآور یا محدود کردن زمان برای وادار کردن به تصمیم سریع . | میایستد و نفس عمیق میکشد. میپرسد: «آیا این واقعاً آنقدر فوری است؟ آیا این ترس واقعی است یا ساختگی؟» |
| تداعی و تصویرسازی | پیوند زدن یک محصول یا ایده به احساسات مطلوبی مثل شادی، موفقیت یا زیبایی . | میپرسد: «آیا خرید این نوشیدنی واقعاً مرا به آن گروه از جوانان خوشحال و پرانرژی تبدیل میکند؟ این دو چه ربطی به هم دارند؟» |
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
سوال: آیا اگر من یک پست اینستاگرامی را لایک یا کامنت بگذارم، حتماً مخاطب فعالی هستم؟
پاسخ: نه لزوماً. تعامل لزوماً برابر با فعال بودن نیست. ممکن است شما تحت تأثیر یک تکنیک اقناع (مثل استفاده از یک چهره محبوب) و به صورت احساسی و بدون تفکر واکنش نشان داده باشید. مخاطب فعال پیش از تعامل، سؤال میپرسد و تحلیل میکند، سپس ممکن است تعامل آگاهانهای داشته باشد یا اصلاً تعامل نکند .
سوال: آیا مخاطب فعال بودن به این معناست که به هیچ رسانه و پیامی اعتماد نکنیم و همیشه شکاک باشیم؟
پاسخ: خیر. هدف سواد رسانهای، ایجاد بیاعتمادی مطلق نیست، بلکه تقویت نگاه انتقادی است. مانند یک محقق که برای بررسی یک موضوع، به منابع مختلف نگاه میکند، مقایسه میکند و سپس نتیجه میگیرد. مخاطب فعال میآموزد که بر اساس شواهد و تحلیل، به برخی منابع اعتماد منطقی داشته باشد و برخی دیگر را با احتیاط بپذیرد یا رد کند .
سوال: آیا مخاطب فعال میتواند خودش تولیدکننده محتوا باشد؟
پاسخ: بله، این عالیترین مرحله است. سواد رسانهای تنها به مصرف هوشمند ختم نمیشود، بلکه میخواهد مصرفکنندگان را به تولیدکنندگانی خلاق تبدیل کند . وقتی شما پس از تحلیل یک رویداد، یک اینفوگرافی آموزشی درست میکنید، یا ویدیویی میسازید که تکنیکهای یک آگهی فریبنده را نشان میدهد، در حال نقشآفرینی به عنوان یک مخاطب فعال و تولیدکننده هستید.
جمعبندی: در دنیای امروز که در دریایی از پیامهای رسانهای غرق شدهایم، سواد رسانهای مانند یک قایق نجات و یک قطبنما عمل میکند. این مهارت به ما میآموزد که نه منفعل باشیم و هر پیامی را بپذیریم، و نه بدبین و منزوی شویم. بلکه با ویژگیهایی مثل گزینشگری، سودمندی و تفکر انتقادی، به مخاطبانی فعال تبدیل شویم که میتوانند پیام را تحلیل کنند، انتخاب آگاهانه داشته باشند و در نهایت، حتی پیامهای مسئولانه و مفید خود را تولید و منتشر کنند. این توانایی، نه فقط برای درس، که برای تمام زندگی اجتماعی و فردی ما یک ضرورت اساسی است.
پاورقی
۱اقناع (Persuasion): فرآیندی ارتباطی که هدف آن تأثیرگذاری بر نگرش، باور یا رفتار مخاطب است. در این فرآیند معمولاً از ترکیب منطق و احساس استفاده میشود .
۲تفکر انتقادی (Critical Thinking): توانایی تحلیل عینی اطلاعات و وقایع و تشکیل یک قضاوت منطقی. در سواد رسانهای به معنای پرسشگری، جستجوی شواهد و بررسی سوگیریها در مواجهه با پیام است .
مخاطب فعال
سواد رسانهای
تحلیل پیام
تفکر انتقادی
تکنیکهای اقناع
