فرایند ارتباط: سفر یک پیام از ذهن تا ذهن
ارتباط چگونه رخ میدهد؟ مدل هفتگامه سفر پیام
برای درک بهتر، این فرایند را به هفت گام منطقی و پشتسرهم تقسیم میکنیم. مانند ساخت یک بستهی پستی و ارسال آن به مقصد.
| مرحله | شرح | مثال از گفتوگو با دوست |
|---|---|---|
| ۱ فرستنده / منبع | شخص یا چیزی است که پیام را ایجاد و ارسال میکند. آغازگر ارتباط است. | شما هستید که میخواهید از دوستتان درخواست کمک کنید. |
| ۲ کدگذاری | تبدیل فکر و منظور به نشانهها و نمادهای قابل انتقال (کلمات، حالت چهره، تصویر). | فکر «نیاز به کمک دارم» را به جملهی "سلام، میتونی فردا کتابت رو به من قرض بدی؟" تبدیل میکنید. |
| ۳ پیام | خروجی مرحله کدگذاری. محتوای واقعی که ارسال میشود. | همان جملهی گفتهشده، همراه با لحن صدای مؤدبانه. |
| ۴ کانال (رسانه) | مسیر یا وسیلهای که پیام از طریق آن ارسال میشود. | صدای شما در مکالمه حضوری، یا پیام متنی در پیامرسان. |
| ۵ گیرنده | شخص یا چیزی که پیام برای او ارسال شده و آن را دریافت میکند. | دوست شما که جمله شما را میشنود یا متن شما را میخواند. |
| ۶ کدگشایی | تفسیر و معنابخشی به پیام دریافتی توسط گیرنده. | دوست شما کلمات شما را میشنود و معنای جمله «قرض دادن کتاب» و درخواست کمک را استنباط میکند. |
| ۷ بازخورد | پاسخ گیرنده به پیام، که نشان میدهد پیام چگونه دریافت و تفسیر شده است. | او میگوید: "حتماً، فردا کتاب رو برات میارم." این پاسخ، تأیید دریافت و درک صحیح پیام شماست. |
این مراحل، مسیر اصلی ارتباط را نشان میدهند. اما دو مفهوم مهم دیگر همیشه در این مسیر حاضرند: نویز و زمینه. نویز یعنی هرگونه عاملی که در انتقال یا دریافت پیام اختلال ایجاد کند. مثل سر و صدای محیط هنگام صحبت کردن، یا خطای تایپ در یک پیام که معنای آن را عوض میکند. زمینه هم به شرایط محیطی، فرهنگی و رابطهی بین فرستنده و گیرنده اشاره دارد که بر معنای پیام تأثیر میگذارد. یک شوخی در بین دوستان نزدیک ممکن است در یک جلسه رسمی بیادبی تلقی شود.
کانالهای ارتباطی: پیام سوار بر چه وسیلهای سفر میکند؟
انتخاب رسانه یا کانال مناسب، بستگی به نوع پیام، موقعیت و گیرنده دارد. هر رسانه ویژگیهای خاص خود را دارد.
| نوع کانال | مثال | مزایا | معایب / نویز احتمالی |
|---|---|---|---|
| شفاهی (رو در رو) | گفتوگو با معلم، صحبت با خانواده سر میز غذا | بازخورد فوری، استفاده از زبان بدن، عمق ارتباط بیشتر | سر و صدای محیط، فراموش شدن گفتوگو، حضور فیزیکی لازم است |
| دیداریـشنیداری | تماس تصویری، ویدیوهای آموزشی، تلویزیون | نزدیک به ارتباط حضوری، جذابیت بیشتر، ترکیب صدا و تصویر | مشکلات فنی (قطع اینترنت، کیفیت پایین)، ممکن است طبیعی نباشد |
| مکتوب (متنی) | پیامک، ایمیل، نامه، کتاب درسی | ماندگاری، امکان ویرایش، ارسال در زمان مناسب | فاقد لحن و زبان بدن (سوءتفاهم)، تأخیر در بازخورد |
| رسانههای جمعی | اینستاگرام، شبکه خبری، رادیو | دسترسی به مخاطب انبوه، سرعت انتشار بالا | کنترل کم بر پیام، امکان انتشار شایعه، نویزهای فراوان اطلاعاتی |
از کلاس درس تا شبکه اجتماعی: کاربرد مدل در زندگی روزمره
بیایید این مدل را در چند موقعیت واقعی بررسی کنیم تا به درک عمیقتری برسیم.
مثال ۱: پاسخ دادن به سؤال معلم در کلاس. معلم (فرستنده) یک سؤال علمی را مطرح میکند (کدگذاری). این سؤال (پیام) از طریق کانال شفاهی (صحبت کردن) به گوش دانشآموزان (گیرندگان) میرسد. شما به عنوان یک دانشآموز، سؤال را میشنوید و آن را تفسیر میکنید (کدگشایی). اگر مفهوم را فهمیده باشید، دست بلند میکنید و پاسخ میدهید (بازخورد). نویز در اینجا میتواند صدای همهمهٔ کلاس یا عدم تمرکز شما باشد.
مثال ۲: ارسال یک استوری در اینستاگرام. شما (فرستنده) حس خوب یک روز بارانی را میخواهید منتقل کنید. یک عکس از پشت پنجره همراه با یک موسیقی غمگین انتخاب میکنید (کدگذاری). این استوری (پیام) از طریق کانال رسانهی اجتماعی (اینستاگرام) برای دنبالکنندگان شما (گیرندگان) ارسال میشود. هر کدام از آنها بر اساس تجربیات خود، از دیدن این استوری ممکن است حس «تنهایی»، «آرامش» یا «غم» را برداشت کنند (کدگشایی). بازخورد به شکل لایک، کامنت یا یک استوری در پاسخ ثبت میشود. نویز میتواند کیفیت پایین اینترنت برای برخی از مخاطبان، یا سوءتفاهم از انتخاب موسیقی باشد.
با دانستن این مراحل، میتوانیم ارتباطات خود را هوشمندانهتر مدیریت کنیم. مثلاً برای یک درخواست مهم، به جای پیامک، تماس تلفنی برقرار کنیم (کانال مناسبتر) یا هنگام توضیح یک مطلب پیچیده، از تصویر استفاده کنیم (کدگذاری مؤثرتر).
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
خیر. ارسال پیام فقط بخشی از فرایند است. ارتباط زمانی موفق است که معنای مورد نظر فرستنده توسط گیرنده درک شود. اگر پیامی ارسال شود اما گیرنده آن را نفهمد، اشتباه تفسیر کند یا اصلاً توجهی نکند، ارتباط ناقص یا ناموفق است. بازخورد گیرنده، معیار خوبی برای سنجش موفقیت ارتباط است.
یکی از شایعترین عوامل، فرض کردن است. فرض میکنیم طرف مقابل پیشزمینه اطلاعاتی ما را دارد، احساسات ما را میداند یا پیام ما را قطعاً همان گونه که منظور ماست میفهمد. این فرضیات منجر به کدگذاری ناقص (توضیح ندادن کامل) و در نتیجه کدگشایی نادرست (سوءتفاهم) میشود. همیشه کمی بیشتر توضیح دادن و از طرف مقابل بازخورد گرفتن، از فرض کردن بهتر است.
مرحله کدگشایی. در ارتباطات متنی (مثل پیامرسانها) که لحن صدا و زبان بدن حذف میشوند، گیرنده مجبور است برای تفسیر پیام، از پیشفرضها و حالات شخصی خود استفاده کند. یک جملهی ساده مانند "باشه" میتواند به معنای رضایت، بیحوصلگی یا حتی عصبانیت تفسیر شود. استفاده از ایموجیها، علائم نگارشی (مثل !) یا ارسال پیام صوتی میتواند به کاهش این ابهام کمک کند.
پاورقی
1فرایند ارتباط (Communication Process): به مجموعه مراحل و فعالیتهایی گفته میشود که طی آن اطلاعات، افکار و احساسات از فرد یا گروهی به فرد یا گروه دیگر منتقل میشود.
2فرستنده (Sender/Encoder): شخص یا منبعی که پیام را ایجاد و آغاز میکند.
3گیرنده (Receiver/Decoder): شخص یا گروهی که پیام برای آنها ارسال شده و وظیفه دریافت و تفسیر آن را بر عهده دارد.
4رسانه (Medium/Channel): وسیله یا مسیر انتقال پیام، مانند صدا (مکالمه)، متن (پیامک) یا تصویر (تلویزیون).
